Um heimskuna eftir Robert Musil (2.10.2026)

Musil:

Dömur mínar og herrar!
Sá sem dirfist í dag að tala um heimskuna á hættu að verða fyrir skaða á ýmsan hátt; það má túlka sem hroka af hans hálfu og jafnvel sem truflun á þróun samtímans. Sjálfur skrifaði ég fyrir allmörgum árum: »Ef heimskan líktist ekki framförum, hæfileikum, von eða umbótum svo mjög að ruglast mætti á þeim, vildi enginn vera heimskur.«

Þetta var árið 1931; og enginn mun dirfast að efast um að heimurinn hafi einnig síðan orðið vitni að framförum og umbótum! Þannig verður spurningin smám saman æ óhjákvæmilegri: Hvað er heimska eiginlega?

Ég vil heldur ekki líta fram hjá því að sem skáld hef ég þekkt heimskuna miklu lengur; ég gæti jafnvel sagt að ég hafi stundum staðið í starfsbræðrasambandi við hana! Og um leið og maður sem skáld opnar augun sér hann sig auk þess andspænis nær ólýsanlegri mótspyrnu sem virðist geta tekið á sig allar myndir:

hvort sem hún er persónuleg, eins og hin virðulega mynd prófessors í bókmenntasögu sem er vanur að miða á ómælanlegar fjarlægðir og skýtur háskalega fram hjá í samtímanum;

eða loftkennd og almenn, eins og umbreyting gagnrýninnar dómgreindar í kaupmannlega, allt frá því Guð í gæsku sinni, sem okkur er svo torvelt að skilja, gaf framleiðendum talmynda einnig mannlegt mál.

Ég hef áður einu sinni eða tvisvar lýst fleiri slíkum fyrirbærum; en ekki þarf að endurtaka það eða fullkomna (og það væri greinilega jafnvel ómögulegt í ljósi þeirrar hneigðar til stórleika sem allt hefur í dag): nóg er að leggja áherslu á þá öruggu niðurstöðu að ólistræn gerð þjóðar birtist ekki fyrst á slæmum tímum og með ruddalegum hætti, heldur þegar á góðum tímum og á allan hátt, svo að kúgun og bann eru aðeins stigsmunur frá heiðursdoktorsnafnbótum, skipunum í akademíur og verðlaunaafhendingum.

Mig hefur alltaf grunað að þessi margbreytilega mótspyrna þjóðar sem stærir sig af listáhuga sínum gegn listinni og hinum fíngerðari anda sé ekkert annað en heimska, ef til vill sérstök tegund hennar, sérstök listheimska og jafnvel tilfinningaheimska; og að hún birtist að minnsta kosti þannig að það sem við köllum fagurandahátt sé jafnframt fagurheimska. Enn í dag sé ég ekki mörg rök til að hverfa frá þessari skoðun.

Auðvitað er ekki hægt að kenna heimskunni um allt sem afmyndar jafn almannlega viðleitni og listin er; eins og reynsla síðustu ára hefur einkum kennt okkur verður líka að vera rúm fyrir hinar ýmsu gerðir skapgerðarbrests.
En ekki mætti bera því við að hugtakið heimska eigi hér ekkert erindi vegna þess að það varði vitsmunina en ekki tilfinningar, en listin sé hins vegar háð þeim.
Það væri misskilningur.
Jafnvel fagurfræðileg nautn er dómur og tilfinning. Og ég bið um leyfi til að bæta við þessa miklu formúlu, sem ég fékk að láni hjá Kant, ekki aðeins þeirri áminningu að Kant tali um fagurfræðilega dómgreind og smekkdóm, heldur einnig til að endurtaka þegar í stað þær andstæður sem hún leiðir til:

Kenning: Smekkdómurinn byggist ekki á hugtökum, því annars mætti rökræða um hann (skera úr með sönnun).

Mótkenning: Hann byggist á hugtökum, því annars mætti ekki einu sinni deila um hann (leitast við samhljóm).

Og nú langar mig að spyrja hvort svipaður dómur með svipaðri andstæðu liggi ekki einnig að baki stjórnmálunum og ringulreið lífsins yfirleitt? Og megum við ekki, þar sem dómgreind og skynsemi eiga heima, búast við systrum þeirra og litlu systrum, hinum ýmsu myndum heimskunnar?
Svo mikið um mikilvægi hennar. Erasmus frá Rotterdam skrifaði í hinu yndislega og enn óslitna »Lof heimskunnar« að án ákveðinna heimskupára kæmi maðurinn ekki einu sinni í heiminn!

*

Margir menn sýna tilfinningu sína fyrir hinni jafn blygðunarlausu og voldugu stjórn heimskunnar yfir okkur með því að láta vinsamlega og samsærislega í ljós undrun þegar þeir heyra að einhver sem þeir treysta ætli að særja þetta skrímsli fram með nafni þess.
Þessa reynslu gat ég ekki aðeins gert fyrst á sjálfum mér, heldur komst ég brátt einnig að sögulegu gildi hennar þegar lærður vinur sendi mér, er ég leitaði að forverum í umfjöllun um heimskuna – sem furðu fáir hafa orðið mér kunnir; en hinir vitru virðast heldur kjósa að skrifa um viskuna! –, prentaðan texta fyrirlesturs frá árinu 1866 eftir Joh. Ed. Erdmann, lærisvein Hegels og prófessor í Halle.
Þessi fyrirlestur, sem nefnist »Um heimskuna«, hefst þegar á því að sjálfri tilkynningunni um hann hafi verið tekið með hlátri; og síðan ég veit að slíkt getur jafnvel hent Hegelsinna ber ég þá sannfæringu með mikilli óvissu að sérstök merking felist í slíkri hegðun manna gagnvart þeim sem vilja tala um heimskuna og að ég hafi ögrað voldugu og djúpt tvískiptu sálfræðilegu afli.

Því vil ég heldur þegar í stað játa veikleika minn gagnvart henni: ég veit ekki hvað hún er. Ég hef ekki uppgötvað neina kenningu um heimskuna sem ég gæti með hjálp hennar dirfst að frelsa heiminn; já, ég hef ekki einu sinni innan marka vísindalegrar varfærni fundið rannsókn sem gerði hana að viðfangsefni sínu, eða jafnvel aðeins samkomulag um hugtak hennar sem hefði með góðu eða illu myndast við meðferð skyldra hluta. Það kann að stafa af vanþekkingu minni, en líklegra er að spurningin »Hvað er heimska?« samræmist hugsunarvenjum dagsins jafn lítið og spurningarnar um hvað góðvild, fegurð eða rafmagn sé.

Samt er löngunin til að mynda sér þetta hugtak og svara slíkri frumspurningu alls lífs eins edrúlega og kostur er ekki lítið aðlaðandi; því féll ég líka einn daginn fyrir spurningunni um hvað heimska væri »í raun«, en ekki hvernig hún skrýddist, en lýsing á því hefði miklu fremur verið starfsskylda mín og færni. Og þar sem ég vildi hvorki bjarga mér með skáldlegum hætti né gat það með vísindalegum hætti reyndi ég það á hinn barnalegasta hátt, eins og ávallt liggur beint við í slíkum tilvikum: ég fylgdi einfaldlega notkun orðsins heimskur og orðafjölskyldu þess, leitaði uppi algengustu dæmin og reyndi að tengja saman það sem ég skrifaði jafnóðum.

Slík aðferð minnir því miður alltaf á kálfiðrildaveiðar: Það sem maður telur sig fylgjast með eltir maður að vísu um stund án þess að missa af því, en þar sem önnur, mjög svipuð fiðrildi koma einnig úr öðrum áttum eftir alveg eins sikksakkleiðum veit maður brátt ekki lengur hvort maður sé enn á eftir því sama. Því verður heldur ekki alltaf hægt að greina af dæmunum úr fjölskyldu heimskunnar hvort þau séu enn raunverulega skyld að uppruna eða leiði athugunina aðeins ytra og óvart frá einu til annars; og ekki verður alveg auðvelt að koma þeim undir einn hatt sem segja má að tilheyri í raun heimskingja.

*

Við þessar aðstæður skiptir þó næstum engu hvernig maður byrjar, svo við skulum byrja einhvern veginn: líklega best beint á upphafserfiðleikanum, að hver sá sem vill tala um heimskuna eða taka þátt í slíku samtali með gagni verði að gera ráð fyrir um sjálfan sig að hann sé ekki heimskur; og sýnir þar með að hann telji sig vitran, þótt almennt teljist það merki um heimsku að gera það!

Ef við nú tökumst á við spurninguna hvers vegna það teljist heimskulegt að sýna að maður sé hygginn, þröngvar sér fyrst fram svar sem virðist bera á sér ryk úr búslóð forfeðranna: hyggilegra sé að sýnast ekki hygginn. Líklegt er að þessi djúpt tortryggna varfærni, sem við fyrstu sýn er alls ekki lengur skiljanleg í dag, komi enn frá aðstæðum þar sem það var raunverulega hyggilegra fyrir hinn veikari að teljast ekki hygginn: vit hans gat ógnað lífi hins sterka! Heimskan svæfir hins vegar tortryggnina; hún »afvopnar«, eins og enn er sagt í dag.

Merki um slíka gamla slægð og heimskulega kænsku finnast sannarlega enn í háðarsamböndum þar sem kröftunum er svo ójafnt skipt að hinn veikari leitar hjálpræðis síns í því að þykjast heimskari en hann er; þau birtast til dæmis sem svokölluð bændakænska, síðan í samskiptum þjónustufólks við húsbændur sem hafa menntunina stöðugt á tungu, í sambandi hermanns við yfirmann, nemanda við kennara og barns við foreldra. Sá sem hefur valdið reiðist minna þegar hinn veiki getur ekki en þegar hann vill ekki. Heimskan »örvæntir« hann meira að segja, kemur honum sem sagt ótvírætt í veikleikaástand!
Við þetta rímar ágætlega að vitið »reitir hann auðveldlega til reiði«! Það er vissulega metið hjá hinum undirgefna, en aðeins svo lengi sem það tengist skilyrðislausri hollustu. Á þeirri stundu sem það skortir þetta mannorðsvottorð og óvíst verður hvort það þjóni hagsmunum valdhafans er það sjaldnar kallað vit en óhæverska, ósvífni eða undirferli; og oft myndast samband eins og það stríði að minnsta kosti gegn heiðri og valdboði valdhafans, jafnvel þótt það ógni í raun ekki öryggi hans.

Í uppeldi birtist þetta þannig að uppreisnargjarn, hæfileikaríkur nemandi er tekinn harðari tökum en sá sem streitist á móti af sljóleika. Í siðferði hefur það leitt til þeirrar hugmyndar að vilji hljóti að vera þeim mun illari sem þekkingin sem hann brýtur gegn er betri.

Jafnvel réttarkerfið hefur ekki orðið með öllu ósnortið af þessum persónulegu fordómum og dæmir snjalla framkvæmd glæps yfirleitt með sérstakri vanþóknun sem »útsmogna« og »tilfinningahrjúfa«.

Og úr stjórnmálunum má hver sækja dæmin þar sem hann finnur þau.

En heimskan getur líka – hér verður víst að andmæla – ert og hún sefar alls ekki undir öllum kringumstæðum.

Í stuttu máli vekur hún venjulega óþolinmæði, en í óvenjulegum tilvikum einnig grimmd; og viðbjóðsleg óhóf þessarar sjúklegu grimmdar, sem almennt eru kölluð sadismi, sýna nógu oft heimskt fólk í hlutverki fórnarlambsins.
Þetta stafar augljóslega af því að það verður auðveldlegar en aðrir bráð hins grimma; en það virðist einnig tengjast því að varnarleysi þess, sem er áþreifanlegt á alla vegu, æsir ímyndunaraflið eins og blóðlykt veiðilöngunina og lokkar það inn í eyðimörk þar sem grimmdin fer nær einungis »of langt« vegna þess að hún finnur hvergi lengur mörk.

Þetta er dráttur þjáningar hjá sjálfum þjáningarvaldinum, veikleiki sem felst í hráleika hans; og þótt hin forréttinda reiði særðrar samúðar leyfi sjaldan að tekið sé eftir því, þarf þó líka til grimmdar, eins og til ástar, tvo sem eiga saman! Að ræða þetta væri vissulega nógu mikilvægt meðal mannkyns sem þjáist jafn mikið af »huglausri grimmd sinni gegn þeim veikari« (og þannig hljóðar víst einnig algengasta skilgreining sadisma) og hið núverandi; en með tilliti til meginlínu þess samhengis sem fylgt er og við lauslega söfnun fyrstu dæmanna verður líklega jafnvel það sem sagt hefur verið um þetta þegar að teljast útúrdúr, og í heild fæst ekki meira úr því en að heimskulegt geti verið að lofa sig fyrir vit, en heldur ekki alltaf viturlegt að vekja á sér orð heimsku.

Ekkert verður alhæft út frá þessu; eða eina alhæfingin sem þegar hér mætti leyfa hlyti að vera sú að viturlegast væri yfirleitt að vekja sem minnsta athygli á sér í þessum heimi! Og sannarlega hefur þessi lokastrik undir alla visku alls ekki sjaldan verið dregin.

En enn oftar er þessi mannfælna niðurstaða aðeins notuð til hálfs eða einungis táknrænt og í staðgengilsmynd, og þá leiðir hún athugunina inn á svið boðorða hógværðar og enn víðtækari boðorða án þess að hún þurfi alveg að yfirgefa svið heimsku og hygginda.
Bæði af ótta við að virðast heimskir og af ótta við að brjóta gegn velsæmi telja margir sig að vísu vitra, en segja það ekki. Og ef þeir finna sig þó knúna til að tala um það orða þeir það óbeint, til dæmis með því að segja um sjálfa sig: »Ég er ekki heimskari en aðrir.«
Enn vinsælla er að skjóta inn eins hlutlaust og málefnalega og kostur er athugasemdinni: »Ég hygg að ég megi segja um sjálfan mig að ég búi yfir eðlilegri greind.« Og stundum birtist sannfæringin um eigið vit líka bakdyramegin, til dæmis í orðatiltækinu: »Ég læt ekki gera mig að fífli!«

Þeim mun eftirtektarverðara er að ekki aðeins hinn leyndi einstaklingur lítur í hugsunum sínum á sig sem ákaflega vitran og vel búinn, heldur segir hinn sögulega virki maður einnig um sjálfan sig, um leið og hann hefur vald til þess, eða lætur segja, að hann sé óhóflega vitur, upplýstur, verðugur, háleitur, náðugur, útvalinn af Guði og kallaður til sögunnar.
Já, hann segir þetta líka fúslega um annan mann sem hann telur sig upplýstan af endurkasti frá. Þetta hefur steingerst í titlum og ávörpum á borð við Hátign, Eminens, Excellens, Magnificens, Náð og þess háttar, og er varla lengur lífgað af vitund; en birtist umsvifalaust aftur af fullum lífskrafti þegar maðurinn talar sem fjöldi í dag.

Sérstaklega er ákveðin lægri millistétt anda og sálar algjörlega blygðunarlaus gagnvart þörfinni fyrir hroka um leið og hún kemur fram í skjóli flokks, þjóðar, sértrúar eða listastefnu og má segja Við í stað Ég.
Með þeim fyrirvara sem skilur sig sjálfur og má láta liggja milli hluta má einnig kalla þennan hroka hégómaskap, og sannarlega ráða í dag tilfinningar yfir sál margra þjóða og ríkja þar sem hégómaskapurinn skipar óneitanlega eitt fremsta sætið. Milli heimsku og hégómaskapar hefur þó frá fornu fari verið náið samband, og ef til vill gefur það vísbendingu. Heimskur maður virðist venjulega hégómlegur þegar af þeirri ástæðu að hann skortir vit til að fela það; en í raun þarf þess ekki einu sinni, því skyldleiki heimsku og hégómaskapar er beinn: hégómlegur maður vekur þá tilfinningu að hann afkasti minna en hann gæti; hann líkist vél sem hleypir gufunni út um óþéttan stað. Gamla orðtakið »Heimska og stolt vaxa á sama viði« merkir ekkert annað, rétt eins og orðalagið að hégómaskapur »blindi«.

Það er í raun væntingin um lakari afköst sem við tengjum hugtakinu hégómaskapur, því þýska orðið »eitel« merkir í aðalmerkingu sinni næstum hið sama og »árangurslaus«. Og þessarar minnkunar afkasta er einnig vænst þar sem afköst eru í raun fyrir hendi: hégómaskapur og hæfileikar eru jú ekki sjaldan samtengd; en þá fáum við þá tilfinningu að meira mætti afkasta ef hinn hégómlegi hindraði sig ekki sjálfur. Þessi þráláta hugmynd um minnkuð afköst mun síðar einnig reynast almennasta hugmyndin sem við höfum um heimskuna.

Eins og kunnugt er er hégómleg hegðun þó ekki aðeins forðuð vegna þess að hún geti verið heimskuleg, heldur fyrst og fremst einnig sem truflun á velsæminu. »Sjálfshól angar illa«, segir kjarnyrt orðtak, og það merkir að stórmennskutal, mikið tal um sjálfan sig og sjálfshól sé ekki aðeins talið óviturlegt, heldur einnig ósiðlegt.

Ef mér skjátlast ekki tilheyra þær kröfur velsæmisins sem hér eru brotnar hinum margbreytilegu boðorðum um aðhald og fjarlægð, sem ætlað er að hlífa sjálfsálitinu, en gengið er út frá því að það sé ekki minna í öðrum en manni sjálfum. Slík fjarlægðarboð beinast einnig gegn notkun of opinskárra orða, stýra kveðju og ávarpi, leyfa ekki að menn andmæli hver öðrum án afsökunar eða að bréf hefjist á orðinu Ég; í stuttu máli krefjast þau þess að ákveðnar reglur séu virtar svo að menn »gangi ekki of nærri« hver öðrum. Hlutverk þeirra er að jafna og slétta samskiptin, auðvelda náungakærleika og sjálfsást og viðhalda jafnframt meðalhita mannlegra samskipta; og slíkar reglur finnast í hverju samfélagi, jafnvel meira í hinu frumstæða en hinu hámenntaða, já, hið orðlausa dýrasamfélag þekkir þær einnig, eins og auðvelt er að lesa úr mörgum athöfnum þess.

Í skilningi þessara fjarlægðarboða er þó ekki aðeins bannað að lofa sjálfan sig með ágengum hætti, heldur einnig aðra.
Að segja einhverjum upp í opið geðið að hann sé snillingur eða dýrlingur væri næstum jafn fráleitt og að halda því fram um sjálfan sig, og að smyrja eigið andlit og rífa í hár sitt væri samkvæmt tilfinningu dagsins ekki betra en að svívirða annan. Menn láta sér nægja að taka fram að þeir séu ekki beinlínis heimskari eða verri en aðrir, eins og þegar hefur verið nefnt!
Augljóslega eru það óhóflegar og taumlausar birtingarmyndir sem bannið hvílir á í skipulegum aðstæðum.

Og fyrst áðan var rætt um hégómaskapinn sem þjóðir og flokkar upphefja sig í dag með með tilliti til uppljómunar sinnar, verður nú að bæta við að meirihlutinn sem lifir sig út – rétt eins og hinn einstaki stórmennskubrjálaði í dagdraumum sínum – hefur ekki aðeins tekið viskuna á leigu heldur einnig dyggðina og telur sig hugrakkan, göfugan, ósigrandi, guðrækinn og fagran; og að sérstök tilhneiging sé í heiminum til þess að menn leyfi sér, þegar þeir koma fram í miklum fjölda, allt sem þeim er bannað hverjum fyrir sig.
Þessi forréttindi hins vaxna Viðs gefa í dag beinlínis þá mynd að vaxandi siðmenning og tamning einstaklingsins eigi að vega upp með samsvarandi vaxandi afsiðmenningu þjóða, ríkja og skoðanabandalaga; og augljóslega kemur þar fram geðhrifatruflun, truflun á jafnvægi geðhrifa, sem í grundvallaratriðum er á undan andstæðu Ég og Við og einnig öllu siðferðilegu mati. En er þetta – verðum við víst að spyrja – enn heimska, já, tengist það heimsku yfirhöfuð enn á nokkurn hátt?

Virðulegu áheyrendur! Enginn efast um það!

En við skulum þó heldur draga andann áður en við svörum við dæmi sem er ekki óviðkunnanlegt! Við öll, þótt einkum við karlmenn og sérstaklega allir kunnir rithöfundar, þekkjum konuna sem vill endilega fela okkur skáldsögu lífs síns og sál hennar virðist stöðugt hafa gengið með áhugaverða sögu án þess að fæða af sér þann árangur sem hún bíður öllu heldur fyrst eftir frá okkur.
Er þessi kona heimsk? Eitthvað sem berst úr gnægð hughrifanna hvíslar venjulega að okkur: Hún er það! En kurteisi jafnt sem réttlæti krefjast þess að við viðurkennum að hún sé það ekki algerlega og alltaf.
Hún talar mikið um sjálfa sig og talar yfirleitt mikið.
Hún dæmir mjög ákveðið og um allt.
Hún er hégómleg og óhógvær.
Hún fræðir okkur oft.
Ástarlíf hennar er venjulega ekki í lagi, og lífið gengur henni yfirleitt ekki sem skyldi.
En eru ekki til aðrar tegundir manna sem allt eða flest af þessu á einnig við um?
Að tala mikið um sjálfan sig er til dæmis líka ósiður eigingjarnra, órólegra og jafnvel einnar tegundar þunglyndra manna.

Og allt saman á einkum við um æskuna; hjá henni tilheyrir það beinlínis vaxtareinkennunum að tala mikið um sjálfa sig, vera hégómleg, fræðandi og ekki í lagi gagnvart lífinu, í einu orði að sýna nákvæmlega sömu frávik frá hyggindum og velsæmi án þess að vera þess vegna heimsk eða heimskari en leiðir með eðlilegum hætti af því að hún – er einfaldlega ekki orðin vitur enn!

Dömur mínar og herrar! Dómar hversdagslífsins og mannþekkingar þess hitta nefnilega yfirleitt í mark, en venjulega líka fram hjá. Þeir urðu ekki til vegna réttrar kenningar, heldur eru í raun aðeins andlegar hreyfingar samþykkis og varnar. Þetta dæmi kennir því einnig aðeins að eitthvað geti verið heimskulegt, en þurfi ekki að vera það, að merkingin breytist með því samhengi sem eitthvað birtist í, og að heimskan sé þéttofin öðru án þess að nokkurs staðar standi út þráðurinn sem hægt væri að rekja vefinn upp með í einu togi.
Jafnvel snilld og heimska tengjast órjúfanlega, og mannkynið fer á sérkennilegan hátt í kringum bannið við að tala mikið og tala mikið um sjálfan sig, gegn hótuninni um þá refsingu að teljast heimskur: með skáldinu.
Það má í nafni mannúðar segja frá því að því hafi bragðast vel eða að sólin sé á himninum, má opinbera sjálft sig, ljóstra upp leyndarmálum, játa, gera miskunnarlaust persónulega grein fyrir sér (að minnsta kosti leggja mörg skáld áherslu á það!); og allt þetta lítur alveg út eins og mannkynið leyfi sér hér í undantekningartilviki eitthvað sem það bannaði sér annars. Á þennan hátt talar það stöðugt um sjálft sig og hefur með hjálp skáldsins sagt sömu sögur og upplifanir milljón sinnum, aðeins breytt kringumstæðunum, án þess að nokkur framþróun eða aukinn skilningur hafi hlotist af: ætti það þá ekki að lokum að vera grunað um heimsku einnig í notkun sinni á skáldskapnum og aðlögun hans að þeirri notkun? Ég fyrir mitt leyti tel það engan veginn ómögulegt!

Milli notkunarsviða heimskunnar og siðleysisins – síðara orðið skilið í þeirri víðari merkingu sem ekki er venjuleg í dag og er næstum hið sama og andleysi, en ekki skilningsleysi – ríkir flókin samsvörun og mismunur. Og þessi samheldni er án efa svipuð því sem Joh. Ed. Erdmann orðaði á mikilvægum stað í áðurnefndum fyrirlestri sínum með þeim orðum að hráleikinn væri »framkvæmd heimskunnar«. Hann sagði: »Orð eru... ekki eina birtingarmynd hugarástands. Hið sama opinberast líka í athöfnum. Svo einnig heimskan. Að vera ekki aðeins heimskur, heldur hegða sér heimskulega, fremja heimsku« – sem sagt framkvæmd heimskunnar – »eða heimskuna in Action köllum við hráleika.« Þessi aðlaðandi fullyrðing kennir nú ekkert minna en að heimskan sé galli tilfinningarinnar – því hráleikinn er það jú! Og þetta leiðir beint aftur í átt að þeirri »geðhrifatruflun« og »truflun á jafnvægi geðhrifa« sem þegar var unnt að nefna lauslega án þess að þær fengju skýringu.

Skýringin sem felst í orðum Erdmanns getur heldur ekki alveg samrýmst sannleikanum; því fyrir utan að hún beindist aðeins að hinum hráa, óheflaða einstaklingi í andstöðu við »menntun« og tekur alls ekki til allra notkunarmynda heimskunnar, þá er hráleiki heldur ekki aðeins heimska og heimska ekki aðeins hráleiki. Því er enn margt óskýrt í sambandi geðhrifa og greindar þegar þau sameinast í »hagnýta heimsku«, sem fyrst verður að draga fram, og líklega best aftur með dæmum.

*

Til þess að útlínur hugtaksins heimska komi rétt fram er umfram allt nauðsynlegt að losa um þann dóm að heimska sé aðeins eða aðallega skortur á vitsmunum; enda hefur þegar verið nefnt að almennasta hugmyndin sem við höfum um hana virðist vera sú að bregðast í hinum fjölbreytilegustu athöfnum, að vera líkamlega og andlega ábótavant yfirleitt.
Í innlendum mállýskum okkar er til svipmikið dæmi um þetta, að tákna heyrnarskerðingu, sem sagt líkamlegan galla, með orðinu »derisch« eða »terisch«, sem mun merkja »törisch«, það er heimskulegur, og stendur þar með nærri heimskunni. Því nákvæmlega eins og þar er ásökunin um heimsku almennt einnig notuð annars staðar.

Ef keppandi gefur eftir eða gerir mistök á úrslitastundu segir hann á eftir: »Ég var eins og negldur niður!« eða: »Ég veit ekki hvar ég hafði höfuðið!«, þótt þáttur höfuðsins í sundi eða hnefaleikum megi þó teljast óljóst afmarkaður. Eins verður sá sem sýnir klaufaskap kallaður heimskur meðal drengja og íþróttafélaga, jafnvel þótt hann sé Hölderlin. Einnig eru til viðskiptasambönd þar sem maður sem er ekki slægur og samviskulaus telst heimskur. Allt í allt eru þetta tegundir heimsku sem svara til eldri hygginda en þeirra sem nú njóta opinberrar virðingar; og ef ég er vel upplýstur tengdust á forngermönskum tíma ekki aðeins siðferðishugmyndir, heldur einnig hugtökin um það sem er frótt, reynt og viturt, sem sagt vitsmunahugtökin, stríði og baráttu.

Þannig á sérhver hyggindi sína heimsku, og jafnvel dýrasálfræðin hefur í greindarprófum sínum komist að því að tengja megi »tegund heimsku« við sérhverja »tegund frammistöðu«.
Ef leita ætti að almennasta hugtaki hygginda leiddi af þessum samanburði nokkurn veginn hugtakið hæfni, og allt sem er óhæft mætti þá stundum einnig kalla heimskt; í raun er það líka þannig þegar sú hæfni sem tilheyrir tiltekinni heimsku er ekki bókstaflega kölluð hyggindi. Hvaða hæfni stendur þar í forgrunni og fyllir á hverjum tíma hugtökin hyggindi og heimska sínu innihaldi fer eftir formi lífsins.

Á tímum persónulegs óöryggis munu slægð, ofbeldi, skerpa skilningarvitanna og líkamleg færni móta hugtakið hyggindi; á tímum andlegrar – með þeim því miður nauðsynlegu fyrirvörum má einnig segja borgaralegrar – lífsafstöðu tekur hugarvinna við hlutverki þeirra. Réttara sagt ætti æðri andleg vinna að gera það, en í rás hlutanna hefur úr því orðið yfirvægi vitsmunalegrar frammistöðu, skrifað í tómt andlit hins önnum kafna mannkyns undir hörðu enninu; og þannig hefur komið til þess að hyggindi og heimska eru í dag, eins og annað væri alls ekki mögulegt, aðeins tengd vitsmununum og stigum hæfni þeirra, þótt það sé meira eða minna einhliða.

Hin almenna hugmynd um óhæfni, sem frá upphafi tengist orðinu heimskur – bæði í merkingu óhæfni til alls og í merkingu sérhverrar sérstakrar óhæfni –, hefur einnig býsna áhrifamikla afleiðingu: þar sem »heimskur« og »heimska« tákna almenna getuleysið geta þau stundum komið í stað sérhvers orðs sem á að tákna sérstakt getuleysi. Þetta er ein ástæða þess að gagnkvæm ásökun um heimsku er svo óskaplega útbreidd í dag. (Í öðru samhengi einnig ástæða þess að svo erfitt er að afmarka hugtakið, eins og dæmi okkar hafa sýnt.) Lítið aðeins á athugasemdirnar á spássíum kröfuharðari skáldsagna sem lengi hafa gengið í nær nafnlausri umferð lánsbókasafna; hér, þar sem lesandinn er einn með skáldinu, birtist dómur hans helst í orðinu »heimskulegt!« eða jafngildum þess eins og »fávitalegt!«, »vitleysa!«, »ósegjanleg heimska!« og þess háttar.
Og sömuleiðis eru þetta fyrstu orð reiðinnar þegar maðurinn kemur fram sem fjöldi gegn listamanninum á leiksýningum eða málverkasýningum og hneykslast.

Einnig ber hér að minnast orðsins »kitsch«, sem sem fyrsti dómur meðal listamannanna sjálfra er vinsælla en nokkurt annað; án þess þó, að minnsta kosti að mínu viti, að hægt sé að ákvarða hugtak þess og skýra notagildi þess öðruvísi en með sögninni »verkitschen«, sem í mállýskunotkun merkir um það bil »selja undir verði« eða »selja á brunaútsölu«. »Kitsch« hefur því merkingu of ódýrrar vöru eða útsöluvöru, og ég tel að leggja megi þessa merkingu, auðvitað yfirfærða á hið andlega, til grundvallar í hvert sinn sem orðið er ómeðvitað rétt notað.
Þar sem útsöluvara og drasl fara einkum inn í orðið með þeirri tengdu merkingu að vera óhæf, ónothæf vara, en óhæfni og ónothæfi eru einnig grundvöllur notkunar orðsins heimskur, er varla ofmælt að halda því fram að okkur hætti til að kalla allt sem okkur líkar ekki – sérstaklega ef við látumst að öðru leyti virða það sem háleitt eða fagurandlegt! – »einhvern veginn heimskt«.

Og til að ákvarða þetta »einhvern veginn« skiptir máli að notkun heimskuorðanna er náið gegnsýrð af annarri notkun sem tekur til jafn ófullkominna orða um hið lága og siðferðilega viðurstyggilega. Þetta beinir auganu aftur að einhverju sem áður vakti athygli þess: örlagasamfélagi hugtakanna »heimskur« og »ósiðlegur«. Því ekki aðeins »kitsch«, hið fagurfræðilega orð af vitsmunalegum uppruna, heldur einnig siðferðilegu orðin »rusl!«, »viðbjóðslegt!«, »hræðilegt!«, »sjúklegt!«, »ósvífið!« eru kjarnakennd, óþroskuð listgagnrýni og dómar um lífið.
Kannski fela þessi orð þó enn í sér andlega áreynslu, merkingarmun, jafnvel þegar þau eru notuð án aðgreiningar; þá hleypur loks í skarðið fyrir þau hið raunverulega hálforðlausa hróp »Þvílík lágkúra!«, sem kemur í stað alls annars og getur deilt yfirráðum heimsins með hrópinu »Þvílík heimska!«. Augljóslega geta þessi tvö orð stundum komið í stað allra annarra vegna þess að »heimskur« hefur fengið merkingu almennrar óhæfni og »lágkúrulegur« merkingu almenns siðferðisbrots; og ef hlustað er á hvað menn segja nú hver um annan virðist sjálfsmynd mannkyns, eins og hún verður til eftirlitslaust úr gagnkvæmum hópmyndum, alfarið blönduð úr afbrigðum þessara tveggja óhreinlituðu orða!

Kannski borgar sig að hugsa um þetta. Án efa tákna þau bæði neðsta stig dóms sem nær ekki að menntast, enn fullkomlega ógreinda gagnrýni sem finnur að vísu að eitthvað sé rangt en getur ekki sagt hvað. Notkun þessara orða er einfaldasta og versta varnarorðalag sem finnst; hún er upphaf andsvars og þegar einnig endir þess. Hún hefur eitthvað af »skammhlaupi« í sér og verður skiljanlegri ef haft er í huga að Heimskur og Lágkúrulegur, hvað sem þau kunna að merkja, eru einnig notuð sem skammaryrði.

Því merking skammaryrða felst, eins og kunnugt er, ekki svo mjög í innihaldi þeirra sem notkun; og margir okkar kunna að elska asna en verða móðgaðir ef einhver kallar þá slíka. Skammaryrðið stendur ekki fyrir það sem það sýnir, heldur blöndu hugmynda, tilfinninga og fyrirætlana sem það getur engan veginn tjáð, heldur aðeins gefið merki um. Til hliðar má geta þess að þetta á það sameiginlegt með tísku- og tökuorðum, og þess vegna virðast slík orð ómissandi jafnvel þegar hægt væri að skipta þeim alveg út. Af þessum sökum er líka eitthvað ólýsanlega æsandi við skammaryrði sem samræmist vissulega ásetningi þeirra en ekki innihaldi; og þetta sést kannski skýrast í háðs- og stríðnisorðum æskunnar: barn getur sagt »Busch!« eða »Moritz!« og með því komið öðru í æði á grundvelli leynilegra tengsla.

Það sem þannig má segja um skammar-, stríðnis-, tísku- og tökuorð má einnig segja um fyndin orð, slagorð og ástarorð; og sameiginlegt öllum þessum annars svo ólíku orðum er að þau þjóna geðshræringu og að einmitt ónákvæmni þeirra og ómálefnaleiki gera þeim kleift í notkun að ryðja burt heilum sviðum nákvæmari, málefnalegri og réttari orða. Augljóslega er stundum þörf fyrir þetta í lífinu og henni skal haldið gildi sínu; en það sem gerist í slíkum tilvikum er án efa heimskulegt, gengur ef svo má segja sömu vegi og heimskan. Þetta samhengi má skýrast rannsaka á aðal- og ríkisdæmi um höfuðmissi: skelfingu.

Þegar eitthvað sem er of sterkt fyrir mann hefur áhrif á hann, hvort sem það er skyndilegur ótti eða viðvarandi sálarþrýstingur, kemur fyrir að hann gerir skyndilega »eitthvað höfuðlaust«. Hann getur farið að öskra, í grundvallaratriðum ekki öðruvísi en barn, getur hlaupið »í blindni« undan hættu eða kastað sér jafn blindandi í hana; sprengjandi tilhneiging til að eyðileggja, skammast eða kveina getur gripið hann. Allt í allt mun hann í stað markvissrar athafnar sem aðstæður hans krefjast framleiða fjölda annarra sem virðast alltaf, en eru allt of oft raunverulega, tilgangslausar, jafnvel gagnstæðar tilganginum. Þessa tegund mótleiks þekkjum við best frá »ofsaótta«; en ef orðið er ekki skilið of þröngt má einnig tala um skelfingu reiði, græðgi og jafnvel blíðu, eins og alls staðar þar sem æsingarástand getur ekki fengið nægju sína á jafnlíflegan og blindan og merkingarlausan hátt.

Að til sé skelfing hugrekkis sem aðeins greinist frá skelfingu óttans í öfugri verkunarstefnu hefur maður sem var jafnsnjall og hann var hugrakkur fyrir löngu tekið eftir.
Sálfræðilega er það sem gerist þegar skelfing brestur á talið vera bilun greindarinnar og almennt hins æðra andlega skipulags, en í stað þess kemur fram eldri sálarvél; þó má bæta við að með lömun og afsnörun vitsmunanna í slíkum tilvikum fari ekki svo mjög fram hnigun niður til eðlishvatakenndrar athafnar, heldur hreyfing sem fer í gegnum þetta svið allt til eðlishvatar hinnar ýtrustu neyðar og síðustu neyðarmyndar athafnarinnar. Þessi háttur athafnar tekur á sig mynd algers ruglings, hann er stefnulaus og virðist yfirgefinn bæði af skynseminni og sérhverri bjargandi eðlishvöt; en ómeðvituð áætlun hans er að skipta gæðum athafnanna út fyrir fjölda þeirra, og ekki lítil slægð hans byggist á líkunum á því að meðal hundrað blindra tilrauna sem eru mistök finnist líka eitt hittni. Maður sem hefur misst höfuðið, skordýr sem flýgur svo lengi á lokaðan helming gluggans þar til það af tilviljun »fellur« út í frelsið um hinn opna, gera í ringulreið sinni ekkert annað en hernaðartæknin gerir af útreiknaðri yfirvegun þegar hún »þekur« skotmark með eldskúr eða dreifieldi, já, þegar hún þegar notar sprengikúlu eða handsprengju.
Með öðrum orðum merkir þetta að beina athöfn sé skipt út fyrir umfangsmikla; og ekkert er jafn mannlegt og að skipta eiginleikum orða eða athafna út fyrir magn þeirra.

En í notkun óljósra orða er eitthvað mjög svipað notkun margra orða, því því óljósara sem orð er, þeim mun stærra er svið þess sem hægt er að vísa því til; og hið sama gildir um ómálefnaleikann.

Ef þetta er heimskulegt er heimskan fyrir þeirra tilstilli skyld skelfingarástandinu, og óhófleg notkun þessarar ásökunar og áþekkra verður heldur ekki of langt frá sálarlegri björgunartilraun með fornaldar-frumstæðum – og, eins og líklega má segja með réttu, sjúklegum – aðferðum. Og í réttri notkun ásökunarinnar um að eitthvað sé sannarlega heimska eða lágkúra má í raun ekki aðeins sjá bilun greindarinnar, heldur einnig blinda tilhneigingu til tilgangslausrar eyðingar eða flótta. Þessi orð eru ekki aðeins skammaryrði, heldur standa fyrir heilt skammaryrðiskast. Þar sem eitthvað verður aðeins tjáð með þeim er líkamlegt ofbeldi nærri. Til að snúa aftur að dæmum sem nefnd voru fyrr, þá eru myndir í slíkum tilvikum ráðist á með regnhlífum (og það í stað þess sem málaði þær), bókum er kastað til jarðar eins og hægt væri að afeitra þær þannig. En einnig er til staðar hinn máttsviptandi þrýstingur sem gengur á undan og þetta á að losa undan: maður »kafnar næstum« af reiði; »ekkert orð nægir«, nema einmitt þau almennustu og merkingarsnauðustu; maður »missir málið«, verður að »fá útrás«. Þetta er það stig orðleysis, já, hugsunarleysis, sem gengur á undan því að springa! Það merkir alvarlegt ástand vanhæfni, og loks hefst útbrotið venjulega með hinum djúpt gegnsæju orðum að einhverjum hafi »eitthvað loksins orðið of heimskulegt«. En þetta eitthvað er hann sjálfur. Á tímum þegar mikil, kröftug athafnaorka er í hávegum höfð er nauðsynlegt að minnast einnig þess sem stundum líkist henni svo að ruglast má á.

*

Dömur mínar og herrar! Í dag er víða talað um trúnaðarkreppu mannúðarinnar, kreppu þess trausts sem fram til þessa hefur enn verið sett á mennskuna; hana mætti einnig kalla skelfingu sem er í þann veginn að taka við af þeirri vissu að við séum fær um að stýra málum okkar í frelsi og með skynsemi. Og við megum ekki blekkja okkur um að þessi tvö siðferðilegu og einnig siðferðis-listrænu hugtök, frelsi og skynsemi, sem hafa borist okkur sem tákn mannlegrar reisnar frá klassískum tíma þýskrar heimsborgarahyggju, hafi þegar frá miðri nítjándu öld eða litlu síðar ekki lengur verið alveg heilbrigð. Þau fóru smám saman »úr umferð«, menn vissu ekki lengur hvað ætti að »gera við« þau, og það að þeim var leyft að skreppa saman var síður verk andstæðinga þeirra en vina.

Við megum því heldur ekki horfa fram hjá því að við, eða þau sem á eftir okkur koma, munum líklega ekki snúa aftur til þessara óbreyttu hugmynda; verkefni okkar og merking þeirra prófrauna sem lagðar eru á andann verður öllu heldur – og það er þetta svo sjaldan skilna, sársaukafullt vonarríka verkefni hverrar kynslóðar – að framkvæma hina sífellt nauðsynlegu, já, mjög æskilegu umskipti til hins nýja með sem minnstu tapi! Og þeim mun fremur sem menn hafa vanrækt umskiptin að hugmyndum sem varðveita með breytingu, sem hefðu þurft að eiga sér stað á réttum tíma, þurfum við við slíka athöfn hjálpandi hugmyndir um það sem er satt, skynsamlegt, mikilvægt, hyggilegt, og þar með í öfugri speglun einnig um það sem er heimskt. En hvaða hugtak eða hluthugtak heimskunnar má mynda þegar hugtakið um vitsmuni og visku riðar? Sem lítið dæmi um hversu mjög viðhorf breytast með tímanum vil ég aðeins nefna að í áður mjög þekktri kennslubók í geðlæknisfræði var spurningin:
»Hvað er réttlæti?«
og svarið við henni:
»að hinum verði refsað!«
sett fram sem dæmi um fávitahátt, en í dag mynda þau grundvöll mikið ræddrar lagaskoðunar. Ég óttast því að ekki verði hægt að ljúka jafnvel hóflegustu útlistunum án þess að gefa að minnsta kosti til kynna kjarna sem er óháður breytingum tímans. Þannig vakna enn nokkrar spurningar og athugasemdir.

Ég hef engan rétt til að koma fram sem sálfræðingur og vil það ekki heldur, en að minnsta kosti að varpa lauslegu augnaráði á þessi vísindi er líklega það fyrsta sem búist verður við að hjálpi í okkar tilviki. Eldri sálfræði gerði greinarmun á skynjun, vilja, tilfinningu og ímyndunarhæfni eða greind, og fyrir henni var ljóst að heimska væri lágt stig greindar. Sálfræði dagsins í dag hefur hins vegar svipt hina frumstæðu aðgreiningu sálarkraftanna mikilvægi sínu, hefur viðurkennt gagnkvæmt samhengi og samfléttun hinna ýmsu starfsemi sálarinnar og – hefur þar með gert svarið við spurningunni um hvað heimska merki sálfræðilega mun minna einfalt.

Auðvitað er til skilyrt sjálfstæði vitsmunalegrar frammistöðu einnig samkvæmt skoðun dagsins, en jafnvel við rólegustu aðstæður eru athygli, skilningur, minni og annað, já, næstum allt sem tilheyrir vitsmununum, líklega einnig háð eiginleikum geðsins; þar að auki bætist við bæði í hrærðri og andlegri reynslu önnur samfléttun greindar og geðshræringar sem er nánast óleysanleg. Og þessi erfiðleiki að aðgreina vitsmuni og tilfinningu í hugtakinu greind endurspeglast náttúrlega einnig í hugtakinu heimska; og þegar til dæmis læknisfræðileg sálfræði lýsir hugsun andlega veikra manna með orðum eins og fátækleg, ónákvæm, ófær um abstraksjón, óljós, hæg, auðtrufluð, yfirborðsleg, einhliða, stíf, umstangssöm, ofhreyfanleg, sundurlaus, má auðveldlega greina að þessir eiginleikar vísa að hluta til vitsmuna og að hluta til tilfinningar.

Því má segja: heimska og hyggindi ráðast bæði af vitsmunum og tilfinningu; og hvort meira af öðru eða hinu, hvort til dæmis veikleiki greindarinnar sé »í forgrunni« í fávitahætti eða lömun tilfinningarinnar hjá sumum virtum siðferðilegum strangtrúarmönnum, má fela sérfræðingunum, meðan við leikmenn verðum að bjarga okkur á nokkru frjálsari hátt.
Í lífinu er með heimskum manni yfirleitt átt við þann sem er »dálítið veikur í höfðinu«. Þar að auki eru hins vegar hin margvíslegustu andlegu og sálarlegu frávik sem jafnvel ósködduð meðfædd greind getur verið svo hindruð, trufluð og villt af að allt saman leiði til einhvers sem tungumálið hefur aftur aðeins orðið heimska yfir. Þetta orð nær því yfir tvær í grundvallaratriðum mjög ólíkar tegundir: heiðarlega og einfalda heimsku og aðra sem, dálítið þversagnakennt, er jafnvel merki um greind. Sú fyrri byggist frekar á veikum vitsmunum, sú síðari á vitsmunum sem eru aðeins of veikir gagnvart einhverju, og sú síðarnefnda er miklu hættulegri.
Hin heiðarlega heimska er dálítið sein að skilja og er, eins og sagt er, »lengi að kveikja«. Hún er fátæk að hugmyndum og orðum og klaufaleg í notkun þeirra.
Hún kýs hið venjulega vegna þess að það festist í henni með tíðri endurtekningu, og þegar hún hefur einu sinni skilið eitthvað er hún ekki fús til að láta taka það svo fljótt frá sér aftur, láta greina það eða fikta sjálf við það. Hún hefur yfirleitt ekki lítið af rauðum kinnum lífsins! Vissulega er hún oft óákveðin í hugsun og hugsanir hennar stöðvast auðveldlega alveg frammi fyrir nýrri reynslu, en á móti heldur hún sig helst við það sem hægt er að reyna með skynfærunum og telja ef svo má segja á fingrum sér. Í einu orði er hún hin kæra »bjarta heimska«, og ef hún væri stundum ekki líka svo auðtrúa, óljós og jafnframt svo ólærandi að hún gæti komið manni í örvæntingu, væri hún afskaplega heillandi fyrirbæri.

Ég get ekki neitað mér um að skreyta þetta fyrirbæri með nokkrum dæmum í viðbót sem sýna það einnig frá öðrum hliðum og sem ég hef tekið úr kennslubók Bleulers í geðlæknisfræði: Fáviti lýsir því sem við afgreiddum með formúlunni »læknir við sjúkrabeð« með orðunum:
»Einn maður, hann heldur í höndina á öðrum, sá liggur í rúminu, svo stendur þar nunna.«
Þetta er tjáningarmáti frumstæðs málara!
Ekki sérlega skýr þjónustustúlka telur það lélegan brandara þegar henni er ætlað að fela sparnað sinn sjóði þar sem hann beri vexti: Enginn væri svo heimskur að borga henni enn fyrir það að geyma peningana hennar! svarar hún; og í því birtist riddaralegt hugarfar, samband við peninga sem á æskuárum mínum mátti enn einstöku sinnum sjá hjá tignu gömlu fólki!
Þriðja fávitanum er loks fært til lasts sem einkenni að hann heldur því fram að tveggja marka mynt sé minna virði en eins marks mynt og tveir hálfir, því – svo hljóðar röksemd hans – það verði að skipta henni, og þá fái maður of lítið!
Ég vona að ég sé ekki eini fávitinn í þessum sal sem er hjartanlega sammála þessari verðmætakenningu fyrir fólk sem kann ekki að gæta sín við að skipta peningum!

En til að snúa aftur enn einu sinni að sambandinu við listina: Einfalda heimskan er sannarlega oft listamaður. Í stað þess að svara áreitisorði með öðru orði, eins og var mjög venjulegt í sumum tilraunum forðum, svarar hún þegar í stað með heilum setningum; og hvað sem menn segja hafa þessar setningar eitthvað af ljóðlist í sér! Ég endurtek nokkur slík svör og nefni fyrst áreitisorðið:

»Kveikja: Bakarinn kveikir í viðnum.
Vetur: Samanstendur af snjó.
Faðir: Hann henti mér einu sinni niður stigann.
Brúðkaup: Er til skemmtunar.
Garður: Í garðinum er alltaf gott veður.
Trúarbrögð: Þegar maður fer í kirkju.
Hver var Vilhjálmur Tell: Hann var leikinn í skóginum; þar voru dulbúnar konur og börn.
Hver var Pétur: Hann galaði þrisvar.«

Barnaskapurinn og hin mikla líkamleiki slíkra svara, að skipta æðri hugmyndum út fyrir frásögn einfaldrar sögu, hin mikilvæga frásögn af óþarfa hlutum, kringumstæðum og fylgihlutum, svo aftur styttandi þjöppun eins og í dæminu um Pétur: þetta eru ævafornar aðferðir skáldskapar; og þótt ég telji að of mikið af þessu, eins og mjög er í tísku, færi skáldið nær fávitanum, verður hið skáldlega í hinum síðarnefnda þó heldur ekki misséð, og það varpar ljósi á að hægt er að sýna fávitann í skáldskap með sérkennilegri gleði yfir anda hans.

Gagnvart þessari heiðarlegu heimsku stendur nú hin kröfuharða æðri heimska í sannarlega allt of oft hrópandi andstæðu. Hún er ekki svo mjög skortur á greind sem bilun hennar vegna þess að hún gerir tilkall til afkasta sem henni ber ekki; hún getur haft alla slæma eiginleika veikra vitsmuna, en þar að auki alla þá sem ójafnvægi, vansköpuð, ójafnt hreyfanleg, í stuttu máli sérhvert geð sem víkur frá heilbrigði veldur.
Þar sem engin »stöðluð« geð eru til birtist í þessu fráviki, réttara sagt, ófullnægjandi samspil milli einhliða tilfinninganna og vitsmuna sem duga ekki til að hemja þær. Þessi æðri heimska er hinn eiginlegi menntunarsjúkdómur (en til að koma í veg fyrir misskilning: hún merkir menntunarleysi, rangmenntun, menntun sem orðið hefur til á rangan hátt, ósamræmi milli efnis og menntunarkrafts), og að lýsa henni er nær endalaust verkefni. Hún nær allt upp í æðsta andleika; því ef hin sanna heimska er þögull listamaður er hin greinda það sem tekur þátt í hreyfanleika andlega lífsins, en fyrst og fremst í óstöðugleika þess og árangursleysi. Fyrir árum skrifaði ég um hana: »Það er einfaldlega engin mikilvæg hugsun sem heimskan kynni ekki að beita; hún er hreyfanleg í allar áttir og getur klætt sig í öll klæði sannleikans. Sannleikurinn hefur hins vegar hverju sinni aðeins ein klæði og eina leið og stendur alltaf verr að vígi.«

Heimskan sem hér er nefnd er ekki geðsjúkdómur, og þó er hún lífshættulegasti sjúkdómur andans, hættulegur lífinu sjálfu.
Við ættum vissulega öll þegar að rekja hana í okkur sjálfum og ekki aðeins þekkja hana af hinum miklu sögulegu gosum hennar.

En á hverju á að þekkja hana? Og hvaða óafmáanlegt brennimerki á að setja á hana?! Geðlæknisfræðin notar í dag sem helsta einkenni þeirra tilvika sem varða hana vanhæfni til að rata í lífinu, að bregðast öllum verkefnum sem það leggur fyrir eða skyndilega einu þar sem þess væri ekki að vænta. Í tilraunasálfræði, sem fjallar fyrst og fremst um hina heilbrigðu, er heimska einnig skilgreind á svipaðan hátt. »Heimskulega köllum við hegðun sem nær ekki frammistöðu sem öll skilyrði nema hin persónulegu eru til staðar fyrir,« skrifar kunnur fulltrúi eins nýjasta skóla þessarar fræðigreinar. Þetta einkenni hæfninnar til málefnalegrar hegðunar, sem sagt hæfni, dugir fullkomlega fyrir ótvíræð »tilvik« sjúkrastofunnar eða tilraunastöðvarinnar með apa; en »tilvikin« sem ganga laus krefjast nokkurra viðbóta vegna þess að rétt eða röng »framkvæmd frammistöðunnar« er ekki alltaf svo augljós hjá þeim.

Í fyrsta lagi felst þegar öll æðri tvíræðni hygginda og heimsku í hæfninni til að hegða sér ávallt eins og lífsfær maður gerir við gefnar aðstæður; því »hlutbundin«, »sérfróð« hegðun getur notað hlutinn sér til persónulegs ávinnings eða þjónað honum, og sá sem gerir annað telur venjulega þann sem gerir hitt heimskan. (En læknisfræðilega heimskur er í raun aðeins sá sem getur hvorugt.)
Í öðru lagi verður heldur ekki neitað að ómálefnaleg, jafnvel ómarkviss hegðun getur oft verið nauðsynleg; því hlutlægni og ópersónuleiki, huglægni og ómálefnaleiki eru skyld, og jafn hlægileg og áhyggjulaus huglægni er, jafn ómöguleg fyrir lífið, já, jafnvel hugsunina, er auðvitað fullkomlega hlutlæg hegðun; að jafna hvort tveggja er jafnvel einn helsti vandi menningar okkar.

Og loks mætti einnig andmæla að stundum hegði enginn sér eins hyggilega og nauðsynlegt væri, að hvert okkar sé því, þótt ekki alltaf, að minnsta kosti öðru hvoru heimskt. Því verður einnig að greina á milli mistaka og vanhæfni, tilfallandi eða starfrænnar og varanlegrar eða gerðarbundinnar heimsku, milli villu og skilningsleysis. Þetta er meðal þess mikilvægasta, því lífsskilyrðin eru í dag þannig – svo óyfirsjáanleg, svo erfið, svo ruglingsleg – að úr tilfallandi heimsku einstaklinganna getur auðveldlega orðið gerðarbundin heimska heildarinnar.

Athugunin leiðir þannig að lokum einnig út fyrir svið persónulegra eiginleika að hugmyndinni um samfélag sem er hlaðið andlegum göllum. Það sem sálfræðilega og raunverulega gerist í einstaklingnum er að vísu ekki hægt að yfirfæra á samfélög, þar með heldur ekki geðsjúkdóma og heimsku; en í dag mætti líklega víða tala um »félagslega eftirlíkingu andlegra ágalla«; dæmin eru býsna áberandi.

*

Með þessum viðbótum hefur svið sálfræðilegrar skýringar auðvitað aftur verið farið út fyrir. Hún sjálf kennir okkur að hyggin hugsun hefur ákveðna eiginleika, svo sem skýrleika, nákvæmni, auðlegð, sveigjanleika þrátt fyrir festu og marga aðra sem mætti telja upp; og að þessir eiginleikar eru að hluta meðfæddir, að hluta áunnir, auk þekkingarinnar sem menn tileinka sér, sem eins konar hugsunarfærni; gott vit og leikinn hugur merkja jú nokkurn veginn hið sama. Hér þarf ekkert að sigrast á nema tregðu og eðlisfari, það má einnig þjálfa, og hið kómíska orð »hugsunaríþrótt« lýsir alls ekki svo illa því sem máli skiptir.

Hin »greinda« heimska á hins vegar ekki svo mjög vitsmunina sem andann að andstæðingi, og ef maður vill ekki skilja þar með aðeins hnefa af tilfinningum, einnig geðið. Þar sem hugsanir og tilfinningar hreyfast saman, en einnig þar sem sami maðurinn tjáir sig í þeim, má beita hugtökum eins og þrengslum, víðáttu, hreyfanleika, einfaldleika og tryggð bæði á hugsun og tilfinningu; og þótt samhengið sem af því verður sé enn ekki alveg skýrt nægir það þó til að segja að vitsmunir tilheyri einnig geðinu og að tilfinningar okkar séu ekki ótengdar hyggindum og heimsku.

Gegn þessari heimsku verður að vinna með fordæmi og gagnrýni.
Sú skoðun sem þannig er sett fram víkur frá hinu venjulega áliti, sem er alls ekki rangt en ákaflega einhliða, og samkvæmt því þyrfti djúpt, sannfellt geð ekki á vitsmunum að halda, heldur myndi jafnvel aðeins mengast af þeim.

Sannleikurinn er sá að hjá einföldu fólki koma ákveðnir verðmætir eiginleikar, svo sem tryggð, staðfesta, hreinleiki tilfinningar og áþekkir, fram óblandaðir, en gera það í raun aðeins vegna þess að samkeppni hinna er veik; og jaðartilvik þessa birtist okkur áður í mynd hins vinsamlega játandi fávitaháttar. Ekkert er mér fjær en að vilja með þessum útlistunum lækka hið góða, réttsýna geð – skortur þess á meira að segja ekki lítinn þátt í æðri heimsku! – en enn mikilvægara er í dag að setja hugtak hins mikilvæga á undan því, sem ég nefni að vísu aðeins með algerlega útópískum hætti.

Hið mikilvæga sameinar sannleikann sem við getum skynjað í því við þá eiginleika tilfinningarinnar sem við treystum í eitthvað nýtt, í innsýn, en líka í ákvörðun, í endurnærða þrautseigju, í eitthvað sem hefur andlegt og sálarlegt innihald og »ætlast til« ákveðinnar hegðunar af okkur eða öðrum; þannig mætti segja. Og það sem er mikilvægast í samhengi við heimskuna: hið mikilvæga er aðgengilegt gagnrýni bæði frá hlið vitsmuna og tilfinningar. Hið mikilvæga er líka sameiginleg andstæða heimsku og hráleika, og hið almenna ósamræmi þar sem geðshræringar kremja í dag skynsemina í stað þess að gefa henni vængi bráðnar saman í hugtakinu merking. Nóg um það, kannski þegar meira en unnt væri að bera ábyrgð á! Því ef enn ætti að bæta einhverju við gæti það aðeins verið þetta eina: með öllu sem sagt hefur verið er enn alls ekki gefið öruggt greiningar- og aðgreiningarmerki hins mikilvæga, og líklega væri heldur ekki auðvelt að gefa fullkomlega nægilegt.

En einmitt þetta leiðir okkur að síðasta og mikilvægasta úrræðinu gegn heimskunni: hógværri sjálfstakmörkun.

Stundum erum við öll heimsk; stundum verðum við líka að hegða okkur blint eða hálfblint, annars stæði heimurinn kyrr; og ef einhver vildi leiða af hættum heimskunnar regluna: »Haltu þig frá öllum dómum og ákvörðunum í því sem þú skilur ekki nægilega!«, myndum við stirðna! En þessi staða, sem svo mikið er gert úr í dag, líkist þeirri sem okkur hefur lengi verið kunn á sviði vitsmunanna. Þar sem þekking okkar og geta eru ófullkomin verðum við í öllum vísindum í grundvallaratriðum að dæma of snemma; en við reynum og höfum lært að halda þessari villu innan þekktra marka og leiðrétta hana þegar tækifæri gefst, og þannig kemur réttmæti aftur inn í gerðir okkar.

Í raun mælir ekkert gegn því að færa þessa nákvæmu og stolt-auðmjúku dómgreind og athöfn einnig yfir á önnur svið; og ég tel að ásetningurinn: »Hegðaðu þér eins vel og þú getur og eins illa og þú verður, og vertu um leið meðvitaður um villumörk gerða þinna!« væri þegar hálf leiðin til efnilegrar mótunar lífsins.

En með þessum ábendingum hef ég um stund verið kominn að lokum útlistana minna, sem, eins og ég hef varúðarlega tekið fram, eiga aðeins að vera frumrannsókn. Og ég lýsi því yfir, með fótinn á landamærunum, að ég sé ófær um að ganga lengra; því eitt skref út fyrir þann stað þar sem við stöndum, og við kæmum af sviði heimskunnar, sem jafnvel fræðilega er enn fjölbreytilegt, inn í ríki viskunnar, eyðilegt og almennt forðað svæði.

Fyrirlestur í boði austurríska Werkbund, fluttur í Vín 11. mars og endurtekinn 17. mars 1937.