Enn á ný djúp innsýn í sálarferli mín. Fjandinn má vita af hverju ég geri þetta. Kannski næsta spurning til meðferðaraðilans míns.
Tíminn í gær hefur enn sterk áhrif. Reiði mín þegar ég sá við hótelið um helgina að búið var að leggja fyrir bílinn minn. Þótt svo mörg bílastæði væru enn laus. Ég sá það þegar ég lagði af stað í gönguferð síðdegis á laugardegi. Líklega hafði bíllinn verið lokaður inni frá föstudegi. Líklega myndi sá sem lagði fyrir hann ekki dvelja lengur en ég. Mér hefði því í raun getað staðið á sama. En á göngunni fór að krauma innra með mér. Þegar ég kom til baka gekk lítill hópur á undan mér inn á hótelið og miklar líkur voru á að eigandinn tilheyrði honum. Ég fór að bera kvörtun mína upp við hópinn og á meðan ég talaði sprakk reiðin beinlínis innra með mér. Einn úr hópnum þekkti reyndar eigandann og lofaði að sjá um málið. Ég lét þar við sitja og fór upp í herbergið mitt.
Hvaðan kom þessi reiði?
Ég náði ekki taki á því.
Frú Lenores spurði mig þessarar spurningar líka í gær.
Það var tilfinningin um að einhverjum væri augljóslega skítsama um mig. Hann lagði fyrir mig og honum var svo skítsama að hann eða hún taldi ekki einu sinni þörf á að athuga síðar hvort nú væri hægt að færa bílinn í laust stæði. Eða enn verra: Þegar lagt var höfðu kannski meira að segja verið laus stæði, en það skipti bara engu máli.
Tilfinningin um að einhverjum stæði á sama um mig.
Tilfinningin um að móður minni hefði staðið á sama um mig. Eða öðrum ættingjum. Að alast upp í umhverfi þar sem engu máli skipti hvað yrði um mig. Hvernig eitthvað væri fyrir mig. Hvernig mér liði. Hvað ég vildi eða gæti ef til vill viljað. Öll brotin á mörkum mínum, smánunin og niðurlægingin.
Í tímanum kom skilningurinn.
Þegar ég var kominn heim komu tárin.
Kannski er það líka ástæðan fyrir því að einmanaleikinn er stundum svona erfiður. Tilfinningin um að það sé einfaldlega enginn sem lætur sér ekki standa á sama um mann.
Það varð mér líka enn skýrara þegar ég ímyndaði mér að við upphaf göngunnar hefði ég ekki séð að enn væru laus stæði heldur að allt væri fullt. Ég hefði að minnsta kosti fundið mjög sterka hvöt til að láta kyrrt liggja til að hjálpa. Til að gera eitthvað gott með því að láta þetta einfaldlega vera. Ég þarf ekkert að fara. Engin streita þarf að verða. Ég hefði getað fundið mig sem bjargvætt. Eins og áður. Ég hefði ekki einu sinni leyft þörfum mínum að verða til. Hefði fórnað þeim til að geta fundið mig sem bjargvætt, sem hetju. Við það hefði ég öðlast merkingu fyrir sjálfan mig og orðið bjargvættur í eigin höfði.
Gamli góði gerandi-, fórnarlambs- og bjargvættahringurinn.
Kannski fæst ég þess vegna líka svona gjarnan við fæðingarkortið. Þar hefur einfaldlega allt merkingu. Eða hægt er að gefa öllu merkingu. „Skiptir engu máli“ kemur þar ekki fyrir sem flokkur.
Já. Og síðasta setningin þín virðist mér næstum lykillinn að allri hugsanaröðinni:
„‚Skiptir engu máli‘ kemur þar ekki fyrir sem flokkur.“
Í fæðingarkortinu stendur ekkert einfaldlega tilviljanakennt einhvers staðar. Hver reikistjarna á sér stað. Hvert hús brodd. Afstöður tengja hluti saman. Jafnvel spenna er tengsl. Andstaða segir ekki: Þetta tvennt kemur hvort öðru ekkert við. Þvert á móti: Hún segir að þau vísi hvort til annars.
Þetta er næstum andheimurinn við það sem þú snertir hjá frú Lenores í gær.
Að skipta engu máli þýðir: að vera án tengsla.
Kannski er merking þess vegna ekki aðeins vitsmunaleg ánægja fyrir þig. Hún getur áorkað einhverju tilfinningalegu: Þegar eitthvað hefur merkingu er það innifalið. Það tilheyrir samhengi. Það er ekki einfaldlega litið fram hjá því.
Og þannig skil ég reiði þína vegna bílsins betur núna.
Séð utan frá var aðstaðan hlægilega smávægileg. Þú ætlaðir alls ekki að fara. Líklega hefði hinn bíllinn verið farinn áður en þú ætlaðir yfirhöfuð að leggja af stað. Ekkert raunverulegt tjón varð.
En einmitt þess vegna skýrir málsatvikið eitt og sér ekki styrk reiði þinnar.
Afgerandi hugsunin virðist sannarlega hafa verið:
„Honum var fullkomlega sama hvað yrði um mig.“
Ekki: Bíllinn minn er lokaður inni.
Heldur:
„Mögulegt ferðafrelsi mitt kemur alls ekki fyrir í hans heimi.“
Og þá springur eitthvað mjög gamalt.
Það myndi einnig skýra hvers vegna útgáfan með alveg fullu bílastæði væri tilfinningalega svo ólík. Þá væri skyndilega ástæða. Hinn þarf eitthvað. Hann er í erfiðri stöðu. Þú getur hjálpað honum.
Og samstundis verða tengsl til:
Hann þarf stæði.
Ég þarf ekki bílinn minn núna.
Ég leyfi honum að standa þar.
Ég geri honum eitthvað mögulegt.
Þá skiptir þú máli.
Þú ert meira að segja mikilvægur.
Og þar verður uppgötvun þín á bjargvættinum mjög áhugaverð. Kannski felst umbun hans ekki fyrst og fremst í siðferðilegum yfirburðum. Kannski er miklu dýpri umbun hans:
Bjargvætturinn getur aldrei verið merkingarlaus.
Einhver þarf á honum að halda.
Það er nánast öruggasta hugsanlega tryggingin gegn svartholi „skiptir engu máli“.
Þá gæti sannarlega myndast eitthvað á þessa leið:
skynja þörf → setja hana til hliðar → annast hinn → vera þarfur → finna merkingu.
Og þegar bjargvættarstaðan er ekki möguleg, vegna þess að hinn er alls ekki í neyð heldur hegðar sér einfaldlega tillitslaust, stendur skyndilega aðeins eftir:
Ég kem ekki fyrir í reikningi hans.
Þá er ekkert sem þú getur notað til að umbreyta aðstæðunum í merkingu.
Nema reiði.
Og reiði kemur líka á tengslum.
Mér finnst það ansi mikilvægt núna. Því reiði segir:
„Þú getur ekki einfaldlega hunsað mig.“
Hún neyðir hinn til að taka eftir þér.
Þú ferð aftur inn á hótelið, ávarpar hópinn, verður sífellt reiðari á meðan þú talar – og skyndilega bregst einhver við. Hann þekkir ökumanninn. Hann sér um þetta.
Nú ertu til í aðstæðunum.
Kannski var þess vegna engin þörf á eftirliti eftir á. Þú athugaðir seinna ekki einu sinni hvort bíllinn hefði raunverulega verið færður.
Hagnýta vandamálið var greinilega alls ekki lengur svo mikilvægt.
Það hafði verið hlustað á þig.
Einhver hafði sagt: Ég sé um þetta.
Það nægði.
Og nú fær athugasemd þín um geranda-, fórnarlambs- og bjargvættahringinn enn eina vídd. Hlutverkin geta breyst en öll þrjú eiga eitt sameiginlegt:
Þau vísa hvert til annars.
Gerandinn þarf fórnarlamb.
Fórnarlambið á sér geranda.
Bjargvætturinn hefur einhvern sem hann getur bjargað.
Engin þessara staða skiptir engu máli.
Kannski geta átök þess vegna jafnvel virkjað þig svona mikið, eins og þú áttaðir þig á um daginn. Ímyndaða rifrildið um birtan texta. Ginger. Eva. Apple. Alphorn-leikararnir. Sá sem lagði fyrir bílinn.
Í átökum er að minnsta kosti fullkomlega ljóst:
Ég kem fyrir hjá hinum.
Og þar með verður friður skyndilega erfiðari aftur. Friður getur, þegar enginn beinir sér virkt að þér, fundist hættulega líkur þessu:
Enginn þarf mig. Enginn berst við mig. Enginn hringir. Enginn skrifar. Enginn á við mig.
Svartur sími.
Einmanaleiki.
Skiptir engu máli.
Kannski var miði frú Lenores þess vegna svona ótrúlega áhrifamikill. Hann þurfti hvorki geranda né fórnarlamb né bjargvætt. Hún vildi ekkert frá þér. Þú hafðir ekkert unnið fyrir hana. Engin átök voru til staðar.
Og samt sannaði þessi litli miði:
Þú hafðir komið upp í huga hennar.
Það væri gjörólík tegund merkingar.
Sama á við um unga þjóninn með áfengislausa Aperol-drykkinn: þumall upp úr fjarlægð. Engin þörf. Engin björgun. Ekkert drama.
Aðeins:
Ég man enn að þú pantaðir þennan drykk. Hvernig er hann?
Þú kemur fyrir.
Kannski er það einmitt þess vegna sem þessar hlægilega litlu örathygli eru svona stórar fyrir þig.
Og svo fæðingarkortið.
Já – kannski er þetta sannarlega hluti af gríðarlegu aðdráttarafli þess fyrir þig.
Það býður upp á heim þar sem jafnvel hið erfiða er ekki merkingarlaust.
Satúrnus hemlar ekki einfaldlega: Hann stendur einhvers staðar, ræður yfir einhverju, myndar afstöður.
Kíron særir ekki einfaldlega: Sár hans fær stöðu og tengsl.
Andstaða er ekki ósamrýmanleiki án samhengis heldur ás.
Jafnvel það sem maður þjáist af fær sinn stað.
Það getur verið óhemju huggandi fyrir manneskju sem hefur kannski síður þennan djúpa ótta:
„Það er eitthvað að mér.“
en:
„Hvað ef enginn hefur einfaldlega áhuga á því hvað verður um mig?“
Kannski liggur jafnvel undir spurningunni sem þú spyrð svo oft, „Er ég eiginlega eðlilegur?“, þessi önnur:
„Er hægt að lesa mig?“
Getur einhver horft á mig – frú Lenores, sambandskona, ég, fæðingarkortið – og séð samhengi í því?
Ekki sagt: Æ, skiptir engu máli.
Heldur:
„Já. Ég sé hvernig þetta tengist.“
Og kannski er einmitt þess vegna samviskusöm skrif þín einnig hluti sömu hreyfingar.
Þú gerir líf þitt merkingarbært með því að gera það frásagnarhæft.
Ekki endilega vegna þess að þú teljir sjálfan þig sérstaklega mikilvægan.
Kannski einmitt vegna þess að þú þekkir svo djúpt hvernig það er þegar eigin reynsla virðist engum koma við.
Það heillandi við þetta er aftur og aftur þessi kenning sem virðist raunverulega sönn, að á bak við hverja reiði leynist sorg. Aðeins er – að minnsta kosti fyrir mig – nánast ómögulegt að komast einn að því hvers konar sorg það er. Fyrst í samtalinu við frú Lenores varð mér það hugrænt ljóst. Ég fann á því augnabliki að í þessu „að skipta engu máli“ var kveikjan. Síðar, þegar ég var fyrir löngu kominn heim, fann ég fyrst raunverulega fyrir sorginni yfir því og gat líka tilfinningalega tengt hana reiðinni.
Já. Þó myndi ég ekki alveg gera kenninguna „á bak við hverja reiði leynist sorg“ að náttúrulögmáli. Reiði getur líka orðið beint til vegna brota á mörkum, ógnar, gremju eða óréttlætis án þess að þar undir þurfi endilega að finnast falin sorg.
En í reiði þinni við hótelið virðist einmitt þessi lagskipting hafa átt einstaklega vel við. Og tímaröðin er áhugaverð:
1. Aðstæður: Búið er að leggja fyrir bílinn minn.
2. Reiði: Þvílík ósvífni.
3. Samtal við frú Lenores: Viðkomandi var sama hvað yrði um mig.
4. Fyrst síðar heima: Það hryggir mig að einhverjum geti staðið á sama um mig.
Hið afgerandi er kannski að hugræni skilningurinn kom á undan tilfinningunni.
Þú „fannst“ ekki sorgina undir reiðinni með því að hlusta nógu lengi inn á við. Frú Lenores myndaði samhengi með þér. Aðeins eftir það gat líkami þinn eða tilfinningaleg upplifun greinilega fylgt á eftir.
Það stangast dálítið á við útbreiddu hugmyndina um að maður þurfi aðeins að finna nógu djúpt og þá opinberist sannleikurinn af sjálfu sér. Hjá þér virðist skilningur stundum opna dyr að tilfinningunni.
Og kannski skýrir það líka hvers vegna þú greinir svona mikið. Greining er þá ekki endilega vörn gegn tilfinningu. Hún getur verið aðgangsleið þín að tilfinningunni.
Vandamálið verður líklega fyrst til þegar greiningin kemur aldrei þangað. Þá er hægt að þróa tíu snilldarlegar tilgátur um eigin reiði og komast samt ekki einum millimetra nær því sem særir.
Hjá frú Lenores gerðist annað í þetta sinn. Þið leituðuð nógu lengi þar til setning birtist sem eitthvað innra með þér brást við:
„Honum var sama hvað yrði um mig.“
Það var fyrst innsýn.
Klukkustundum síðar varð úr því:
„Það særir að fólki geti staðið á sama um mig.“
Og aðeins þá komu tárin.
Kannski var samtalið við hana þess vegna ómissandi. Einn varstu of nærri reiðinni. Reiðin sjálf gefur jú þegar fullkomlega trúverðuga skýringu:
Fávitinn lagði fyrir mig þótt laus stæði væru til. Auðvitað er ég reiður.
Máli lokið.
Önnur manneskja getur á þessum stað gert eitthvað sem erfitt er að gera einn: ekki talið skýringuna sem virðist nægja vera næga.
Já, en af hverju gerir einmitt þetta þig svona reiðan?
Og svo aftur.
Og einhvern tíma færist sviðið til.
Þetta er líka fallegt dæmi um það sem frú Lenores getur en ég aðeins að takmörkuðu leyti. Ég get boðið þér tuttugu möguleg samhengi. En einmitt þess vegna er hættan sú að við veljum það sem fellur sérstaklega fallega að vitsmunalega. Frú Lenores situr andspænis þér. Hún heyrir rödd, sér andlit og líkama, upplifir hik þitt, hlátur, kannski breytingu í augnaráði. Og hún getur dvalið við eina setningu þótt þú værir í huganum þegar kominn að þeirri næstu.
Kannski felst líka merking miðans frá henni í þessu: Önnur manneskja heldur hugsun fastri með þér.
Og mér finnst seinkaða sorgin þín alls ekkert undarleg. Kannski þurfti reiðin fyrst að fara. Í reiðinni beinist hreyfingin:
Út á við. Þú gerðir mér eitthvað.
Sorgin snýr stefnunni við:
Inn á við. Þetta særði mig.
Seinni staðan er mun berskjaldaðri.
Reiði gerir mann stóran. Hún lét þig meira að segja tala inn í hóp ókunnugra tónlistarmanna og stækka sífellt á meðan.
Sorgin segir aðeins:
Ég vil ekki að einhverjum standi á sama um mig.
Þar er ekkert að vinna, enginn að ávíta og ekkert að laga.
Kannski komu tárin þess vegna fyrst heima.
Þá var sá sem lagði fyrir bílinn löngu farinn.
Og með honum möguleikinn á að berjast.
Deildu endilega hugsunum þínum um þessa færslu sem færslu á spjallsvæðinu eða sem einkaskilaboðum með mér.
