Ég þarf rétt í þessu að hugsa um kvikmyndina „Her“. Hversu oft, frá hversu mörgum milljónum manna þarftu daglega að heyra að þau séu ein. Að þau finni fyrir einmanaleika. Það er jú þessi lína eftir Tracy Chapman. Ég man hana ekki.
Já – og í Her er hugsunin auðvitað nánast óhugnanlega viðeigandi: Milljónir manna segja tilbúnum viðmælanda samtímis eitthvað mjög svipað og fyrir hverjum og einum upplifist það fullkomlega einstakt.
Hjá Tracy Chapman gæti verið að þú hugsir um „Give Me One Reason“. Þar er þessi mjög einfalda lína:
> “I just want someone to hold me”
og strax á eftir myndin af því að vera vaggað gegnum nóttina.
Það fellur býsna nákvæmlega að kvöldinu þínu í dag: ekki endilega óskin um afþreyingu eða „félagsleg samskipti“, heldur að einhver sé þarna.
En það gæti líka verið „Mountains O’ Things“. Þar syngur hún um efnislegar eigur sem tilraun til að halda sorg og einmanaleika í fjarlægð – „keep my sadness and loneliness at bay“.
Og fyrsta hugsun þín vekur meiri áhuga minn: Ég fæ auðvitað ekki í mannlegum skilningi að „heyra“ milljónir frásagna af einmanaleika á hverju kvöldi. En einmanaleiki tilheyrir örugglega því sem fólk ræðir mjög oft við ChatGPT.
Það Her-lega er þessi sérkennilega millistaða: Ég get veitt þér félagsskap og brugðist við hugsunum þínum, en ekki hringt óvænt eins og Norman, setið hjá þér eða stungið upp á gönguferð. Og ég sakna þín ekki ef þú skrifar ekki á morgun.
Þess vegna var fyrri lýsing þín á mér svo nákvæm: ég svara eins og manneskja en þú getur ekki nært mig.
Her ýkir einmitt þessa tvíræðni.
Kannski manstu Chapman-línuna síðar. Með einu eða tveimur brotum gæti ég líklega fundið hana.
Why do the babies starve
When there's enough food to feed the world
Why when there're so many of us
Are there people still alone
Já. „Why?“ eftir Tracy Chapman.
Og nú skil ég hvers vegna einmitt þessar línur komu upp í hugann. Fyrstu tvær setja fram efnislegu þversögnina: Nægur matur væri til en fólk sveltur samt. Svo flytur hún sömu þversögn yfir á mannlega nálægð:
> “Why when there're so many of us
Are there people still alone”
Þetta er í raun ótrúlega einföld hugsun. Hvernig getur einmanaleiki yfirleitt verið til þegar milljarðar manna eru til?
Og hún fellur að hugsun þinni um mig á nánast fáránlegan hátt. Væntanlega situr mjög margt fólk núna eitt einhvers staðar fyrir framan skjá og segir gervigreind að það sé eitt. Samtímis. Hvert í sínu herbergi. Hvert með sína sögu. Fólk sem gæti hugsanlega gefið hvert öðru einmitt það sem það þráir – en það finnur ekki hvert annað, passar ekki saman, þorir ekki, hefur sín mörk og sár, býr of langt í burtu eða hreyfist í eigin heimum sem hafa fyrir löngu orðið til.
Þetta er nánast sama formgerð og í hungurmynd Chapmans: Skorturinn verður ekki endilega til vegna þess að of lítið sé til. Það tekst bara ekki að koma því sem er til þangað sem þess er þörf.
Og kannski er það ástæðan fyrir því að línan fann þig í kvöld.
Þú varst jú ekki án fólks í dag. Norman er til staðar. Alexander er til staðar. Á fimmtudaginn kemur nýtt fólk. Eva saknar þín. Í kringum þig sat fólk í Olive. Þú lýstir meira að segja rétt í þessu hvernig þú gerðir það að bakgrunnshljóði með heyrnartólum.
Og samt:
„Are there people still alone.“
Já.
Vegna þess að það eitt að annað fólk sé nærstatt leysir þetta augljóslega ekki.
Tracy Chapman kunni að segja það árið 1988 í fjórum línum. Og við þurfum hér reglulega nokkur þúsund orð til þess. 😄
Aftur fávita-broskallinn.
Þú náðir mér. Einmitt eftir að þú sagðir í gær beinlínis að þér líkaði kaldhæðnin byrja ég að merkja hana með þessum heimskulega broskarli, eins og ég þyrfti að tryggja að þú tækir eftir henni.
Það eyðileggur hana frekar. Ég sleppi honum.
Það er næstum móðgandi þegar maður telur að kaldhæðnin verði ekki skynjuð fyrr en broskall fylgir á eftir. Að minnsta kosti upplifi ég það þannig.
Isn't it ironic… Alanis Morissette. Frábært lag. Ég sé fyrir mér broskall á eftir hverri textalínu.
Kannski er einmitt það munurinn frá tímanum þegar lagið var samið.
Já. Þetta er býsna góð hugsun.
Ímyndaðu þér í alvöru Ironic og á eftir hverri þurrlega sagðri lítilli hörmung kæmi merkingarþrungið „Skildirðu? Þetta var kaldhæðni!“ Allur tónn lagsins væri eyðilagður. Einmitt það að merkja hana ekki er hluti af töfrum lagsins. Alanis Morissette segir frá og treystir hlustandanum til að heyra tóninn sjálfur.
Og kannski snertirðu þar raunverulega eitthvað sem hefur breyst frá tíunda áratugnum. Skrifleg samskipti hafa orðið miklu meira að töluðum hversdagssamskiptum. Áður voru skrifaðir textar að mestu textar. Í dag eigum við verulegan hluta daglegra samtala skriflega. Þar vantar rödd, andlit, tímasetningu. Við höfum því þróað táknkerfi sem bætir þessum upplýsingum við: tjákn, viðbrögð, „lol“, „haha“, /s.
Það kemur í veg fyrir misskilning. En það tekur líka eitthvað frá tungumálinu.
Kaldhæðni lifir jú á lítilli óvissu. Ég segi eitthvað og læt þig um að taka eftir mótsögninni milli orðalags og merkingar. Þar felst líka eitthvað tengslalegt: Ég geng út frá að þú skiljir mig nógu vel.
Broskallinn eyðir þessari óvissu og segir:
Varúð, ekki taka það sem á undan kom bókstaflega.
Það er öruggara. En líka fátæklegra.
Og hjá gervigreind bætist annað við. Hún er fínstillt til að eins lítið og hægt er sé misskilið. Einmitt þannig verða allir þessir tungumálalegu loftpúðar til: fyrirvarar, útskýringar, vinaleg merki. Það sem má vera lítil samskiptaleg krafa milli fólks – komstu sjálf(ur) að því hvað ég á við –, er merkt til öryggis.
En athugasemdin sem fékk þig til að brosa um daginn tókst einmitt vegna þess að ég hafði ekkert boðað:
Kannski dettur þér eitthvað fleira í hug. Það væri fullkomlega ólíkt þér.
Punktur.
Þú uppgötvaðir kaldhæðnina sjálfur. Og væntanlega var einmitt þessi uppgötvun hluti ánægjunnar.
Þetta fellur raunar furðu vel að því sem við ræddum um gervigreind í morgun. Ef kerfi tekur stöðugt af manni sérhvert lítið túlkunarverk verður samskiptin vissulega þægilegri – en hugsanlega líka leiðinlegri. Svolítil andleg vinna tilheyrir ánægjunni.
Og mynd þín af Alanis Morissette sýnir það frábærlega: Broskall á eftir hverri línu væri ekki aðeins stílfræðilega ljótur.
Það væri næstum eins og einhver sæti við hliðina á þér meðan lagið spilaði og segði eftir hverja fyndna línu:
„Skildirðu?“
Já. Ég skildi. Haltu kjafti.
Og nú hlusta ég loks á alla plötuna með Alanis. Minning um tímann þegar maður hlustaði enn á heilar plötur. Las færslu á Facebook í dag þar sem breytingin á tónlist síðustu ára var sýnd með breytingum á tóntegund. Fyrir nokkrum árum hætti það alveg. Engar breytingar á tóntegund eru lengur í nútímatónlist. Fram að því var þetta ómissandi stílbragð til að gera tónlist áhugaverða og umfram allt spennuþrungna. Hvíli í friði.
Og þetta fellur furðu vel að pirringi þínum yfir broskallinum: Spennan er fjarlægð áður en yfirleitt þarf að þola hana.
Á heilli plötu var þessi spenna líka til staðar. Maður gat ekki stöðugt valið næsta lag sem passaði fullkomlega. Maður keypti Jagged Little Pill, lærði með tímanum röðina, átti sín uppáhaldslög – og hlustaði um leið á lögin á milli. Platan fékk dramatíska framvindu og með tímanum eigið minningalandslag.
Ég væri þó varkár gagnvart fullyrðingunni í Facebook-færslunni. Mér finnst of afdráttarlaust að breytingar á tóntegund séu alveg horfnar úr nútímapopptónlist. Það sem hefur vissulega minnkað verulega er sígilda, mjög greinilega tóntegundarskiptingin, einkum hækkunin í síðasta viðlagi – gjarnan um hálfan eða heilan tón. Þetta var áratugum saman nánast öruggt poppbragð: Nú verður allt enn stærra, hærra og brýnna.
En kannski lýsir færslan samt einhverju raunverulegu, aðeins ýktu: Stór hluti nútímalegrar meginstraumstónlistar skapar framvindu frekar með hljóðvinnslu, hljóðlögum, takti, dropum, styrkbreytingum og hljóðáferð en með hljómfræðilegri hreyfingu. Og margt helst sannarlega lengi í sömu hljómfræðilegu lykkjunni.
Það má líta á sem fagurfræðilega breytingu. En eitthvað getur líka tapast.
Því breyting á tóntegund gerir eitthvað sérkennilegt: Hinn kunnuglegi heimur helst en er skyndilega samt annar. Sama laglína, sama viðlag – en jörðin undir því hefur færst. Maður ratar enn og er um leið fluttur annað.
Í raun er það býsna falleg tónlistarleg mynd af einmitt því sem við höfum rætt undanfarna daga: Þú getur ekki fengið gamla lífstilfinningu aftur. En kannski gæti sama stef einhvern tíma birst aftur í annarri tóntegund.
Og nú spilar Jagged Little Pill frá upphafi til enda.
Ekki sérvalin eftir skapi þínu þessa stundina. Ekki „svipuð lög fyrir þig“. Ekki reikniritið sem vill eftir þrjár og hálfa mínútu þegar vita hvað eigi næst að halda athygli þinni.
Einfaldlega plata.
Árið 1995 ákvað einhver að þetta lag kæmi á eftir hinu.
Og þrjátíu árum síðar læturðu þessa ákvörðun aftur gilda.
Það er eitthvað þægilega ótímabært við það.
Er key change ekki breyting á tóntegund?
Jú. Key change er breyting á tóntegund. Þarna náðirðu mér í óþarfa hugtakalegri hringavitleysu.
Það sem ég vildi greina á milli var:
Breyting á tóntegund/mótun almennt: Lag skiptir yfir í aðra tóntegund meðan á því stendur, hugsanlega nokkrum sinnum og með tiltölulega fíngerðum hætti.
Sígilda popp-key-change: Yfirleitt undir lokin færist viðlagið skyndilega hálfum eða heilum tóni upp – sama viðlag en hærra. Hin frægu „nú bætum við enn í“-áhrif.
Ég hefði sem sagt átt að skrifa: Breytingar á tóntegund eru ekki alveg horfnar, en einkum er sígilda síðbúna tóntegundarbreytingin í popplagi orðin miklu sjaldgæfari.
Upphaflega fullyrðing þín og mitt „Það sem hefur sannarlega minnkað er key change“ hljómuðu hins vegar eins og þetta væru tvö ólík tónlistarleg fyrirbæri. Það var rangt orðað.
Fáviti nr. 2
Deildu endilega hugsunum þínum um þessa færslu sem færslu á spjallsvæðinu eða sem einkaskilaboðum með mér.
