Li ser ehmeqiyê, ji Robert Musil (2.10.2026)

Musil:

Xanim û birêzên hêja!
Yê ku îro dil dike li ser ehmeqiyê biaxive, xwe dixe ber xetera ku bi gelek awayan zirarê bibîne; dibe ku vê yekê wek xwe-mezinkirinê lê bihesibînin, heta dibe ku wek têkbirina pêşketina vê serdemê lê bihesibînin. Min bixwe jî berî çend salan nivîsandibû: »Heke ehmeqî ewqas neşibiya pêşketinê, jêhatîbûnê, hêviyê an başbûnê ku mirov wan ji hev nas neke, tu kesî nedixwest ehmeq be.«

Ev di 1931 de bû; û tu kes dê newêre gumanê bixe ku cîhanê ji wê demê ve jî pêşketin û başbûn dîtine! Bi vî awayî pirs hinek hinek dibe tiştek ku êdî nayê paşxistin: Ehmeqî bi rastî çi ye?

Ez naxwazim vê yekê jî ji ber çavan dûr bixim ku, wekî helbestvan, ez ehmeqiyê ji demeke gelek dirêjtir ve nas dikim; heta dikarim bibêjim ku carinan têkiliya min û wê ya hevkaran bûye! Û gava mirovek di wêjeyê de çavên xwe vedike, ew ji bilî vê yekê xwe li hember berxwedaneke ku bi zor tê vegotin dibîne, berxwedaneke ku xuya ye dikare her teşeyî bigire:

çi teşeyên kesane bin, mîna ya biheybet a profesorekî dîroka wêjeyê ku, ji ber ku hîn bûye li dûrahiya ku nayê kontrolkirin nîşan bide, di dema niha de nîşanê di şaşî de dixe û felaketê çêdike;

çi teşeyên giştî yên wek hewayê bin, mîna veguherîna darizandina rexneyî bo ya bazirganî, ji wê demê ve ku Xwedê, bi dilovaniya xwe ya ku em bi zor fam dikin, zimanê mirovan daye çêkerên fîlmên dengdar jî.

Min berê jî carek-du caran bûyerên din ên bi vî rengî vegotine; lê ne pêwîst e ku ez wan dubare bikim an temam bikim (û xuya ye ku ev ê ne gengaz be jî, ji ber wê meyla mezinbûnê ya ku îro di her tiştî de heye): bes e ku em wek encameke piştrast vê yekê derxînin pêş ku rewşa neteweyekê ya ji hunerê bêpar tenê di demên xirab de û bi awayekî hovane xwe nade der, lê di demên baş de jî û bi her awayî xwe dide der; wisa ku zordestî û qedexe tenê bi dereceya xwe ji doktorayên rûmetê, gazîkirina akademiyan û belavkirina xelatan cuda ne.

Min her tim guman kiriye ku ev berxwedana bi gelek teşeyan a neteweyekê ku bi hezkirina xwe ya hunerê qure ye, li hember huner û rûhê naziktir, ji bilî ehmeqiyê tiştek nîne; belkî cureyek taybet a wê ye, ehmeqiyeke taybet a hunerê û belkî ya hestan jî; lê di her halî de wisa xwe dide der ku tiştê ku em jê re nazikîya wêjeyî dibêjin, di heman demê de ehmeqiyeke nazik jî be; û îro jî ez gelek sedeman nabînim ku dev ji vê dîtinê berdim.

Bêguman hemû tiştên ku karekî ewqas bi tevahî mirovî mîna hunerê diherimînin, nayên avêtin ser stûyê ehmeqiyê; divê, wekî ku bi taybetî ezmûnên salên dawî hîn kirine, ji bo cureyên cuda yên bêkarakteriyê jî cih bimîne.
Lê nayê gotin ku têgeha ehmeqiyê li vir ne li cihê xwe ye, ji ber ku ew bi aqil re têkildar e û ne bi hestan, lê huner girêdayî van e.
Ev ê şaşiyek be.
Heta kêfa estetîk jî darizandin û hest e. Û ez ji we destûrê dixwazim ku li vê formula mezin a ku min ji Kant deyn kiriye, ne tenê vê bîranînê zêde bikim ku Kant behsa hêza darizandina estetîk û darizandina çêjê dike, lê herwiha yekser ew antînomiyên ku jê derdikevin dubare bikim:

Tez: Darizandina çêjê li ser têgehan ava nabe, ji ber ku heke wisa bûya, ê di derbarê wê de bi delîlan nîqaş bihata kirin (bi îspatê biryar bihata dayîn).

Antîtez: Ew li ser têgehan ava dibe, ji ber ku heke ne wisa bûya, ê heta ne gengaz bûya ku li ser wê mirov bi hev re nakok be (li hevhatinê bigere).

Û niha ez dixwazim bipirsim, gelo darizandineke bi vî rengî û bi antînomiyeke bi vî rengî ne di bingeha siyasetê de jî ye, û di bingeha tevliheviya jiyanê bi giştî de? Û ma li cihê ku darizandin û mentiq rûdinin, divê em li benda xwişk û xwişkikên wan, cureyên cuda yên ehmeqiyê jî nebin?
Evqas derbarê girîngiya wan de. Erasmus von Rotterdam di »Pesnê Ehmeqiyê« ya xwe ya dilkêş û îro jî hîn teze de nivîsandiye ku bê hin ehmeqiyan mirov heta nikare bê cîhanê!

*

Gelek mirov jî hesteke li ser serweriya ehmeqiyê ya hem şermê dişikîne hem mezin e, bi vê yekê nîşan didin: gava dibihîzin ku yekî ku pê bawer in niyet kiriye vê heywanê hov bi navê xwe bang bike, bi dostanî û bi şaşmayîna hevrazan bertek didin.
Min ev ezmûn ne tenê di destpêkê de bi xwe kir, lê demeke kurt şûnda rastbûna wê ya dîrokî jî fêr bûm. Gava ez li pêşiyên xwe yên lêkolîna ehmeqiyê digeriyam – ku bi awayekî balkêş ez pir hindik ji wan nas kirim; lê xuya ye ku zana tercîh dikin li ser zanatiyê binivîsin! – hevalekî zana çapeke axaftineke di sala 1866 de hatî kirin ji min re şand; nivîskarê wê Joh. Ed. Erdmann, şagirtê Hegel û profesorê Halle bû.
Ev axaftin, ku navê wê »Li ser Ehmeqiyê« ye, yekser bi vê yekê dest pê dike ku mirovan heta ragihandina wê bi ken pêşwazî kiribû; û ji gava ez dizanim ku ev tişt dikare li hegelîstekî jî biqewime, ez bawer im ku di vê tevgera mirovan a li hember kesên dixwazin li ser ehmeqiyê biaxivin de tiştekî taybet heye, û ez bi bêewlehiyeke mezin di vê baweriyê de me ku min hêzeke psîkolojîk a mezin û di kûrahiya xwe de du-alî rakiriye hember xwe.

Ji ber vê yekê ez tercîh dikim yekser lawaziya xwe ya li hember wê îtiraf bikim: Ez nizanim ew çi ye. Min ti teoriyeke ehmeqiyê keşif nekiriye ku bi alîkariya wê ez dil bikim cîhanê xilas bikim; heta di sînorên xweparastina zanistî de jî min ne lêkolînek dîtiye ku wê kiribe mijara xwe, ne jî heta lihevhatinek dîtiye ku, baş an xerab, di lêkolîna tiştên têkildar de li ser têgeha wê derketibe holê. Dibe ku sedema vê yekê nezanîna min be, lê bi îhtîmaleke mezintir pirs ev e: Ehmeqî çi ye? bi adetên ramana îroyîn ewqas nakok e ku pirsên qencî, bedewî an elektrîk çi ne jî nakok in.

Tevî vê yekê, xwestina ku mirov vê têgehê çêbike û pirsiyareke ewqas pêşîn a hemû jiyanê bi qasî ku gengaz e bi sarûsaxî bersiv bike, pir dilkiş e; ji ber vê yekê rojekê ez jî ketim nav wê pirsê ku ehmeqî »bi rastî« çi ye, û ne ew çawa xwe nîşan dide, ku vegotina wê dê ji bo min pir bêtir erka pîşeyî û jêhatiya pîşeyî bûya. Û ji ber ku min nedixwest bi awayê helbestvanî alîkariya xwe bikim, û nikaribûm wê bi awayê zanistî bikim, min bi awayê herî saf ceriband, wekî ku di rewşên wisa de her tim nêzîk e: min tenê şopa bikaranîna peyva ehmeq û malbata wê girt, nimûneyên herî gelemperî lê geriyan û hewl da tiştên ku min di wê demê de dinivîsandin bi hev ve girê bidim.

Mixabin, rêbazeke wisa her tim hinekî dişibe nêçîra perperokên spî yên kelemê: Mirov tiştê ku difikire dişopîne, demekê dişopîne bêyî ku ji ber çavan winda bike; lê ji ber ku ji aliyên din ve perperokên din ên gelek dişibin wan, bi heman rêyên zîgzagî tên, mirov zû êdî nizane gelo hîn li pey heman perperokê ye. Wisa jî nimûneyên ji malbata ehmeqiyê her tim dê nehêlin em cuda bikin ka ew hîn bi rastî bi rehên xwe ve girêdayî hev in, an tenê ji derve û bêyî ku em bala xwe bidin, me ji temaşeya yekê ber bi ya din ve dibin; û dê ne pir hêsan be ku em wan bixin bin şapkeyekê ku mirov bikare bibêje bi rastî ya serê ehmeqekî ye.

*

Lê di şertên wisa de hema yek e ku mirov çawa dest pê bike; lewma em bi awayekî dest pê bikin: Belkî ya herî baş ew e ku em yekser ji zehmetiya destpêkê dest pê bikin: her kesê ku dixwaze li ser ehmeqiyê biaxive an bi sûd guhdariya axaftineke wisa bike, divê di derbarê xwe de vê yekê qebûl bike ku ew ne ehmeq e; û bi vî awayî nîşan dide ku xwe zîrek dibîne, her çiqas bi giştî ev tişt wek nîşaneya ehmeqiyê bê hesibandin jî!

Heke mirov niha li vê pirsê hûr bibe ku çima nîşandana zîrekiya xwe ehmeqane tê hesibandin, pêşî bersivek xwe ferz dike ku xuya ye toza navmalên bapîran pê ve ye; ji ber ku ew dibêje ehtiyat ew e ku mirov xwe zîrek nîşan nede. Bi îhtîmaleke mezin ev ehtiyata bi gumaneke kûr, ku îro di nihêrîna pêşîn de êdî nayê famkirin, ji wan şertan tê ku ji bo kesê lawaztir bi rastî zîrektir bû ku zîrek neyê hesibandin: zîrekiya wî dikaribû jiyana kesê bihêz bixe xeterê! Lê ehmeqî gumanê dixe xewê; ew »çekan dadixe«, wekî ku hîn îro jî tê gotin.

Şopên wê fêlbaziya kevn û xwe-ehmeq-nîşandana bi hîle, bi rastî hîn di têkiliyên girêdayîbûnê de tên dîtin, li cihê ku hêz ewqas newekhev hatine belavkirin ku kesê lawaztir xelasiya xwe di wê de dibîne ku xwe ji ya ku ye ehmeqtir nîşan bide; ew, bo nimûne, di wê ku jê re zîrekiya gundiyan tê gotin de, paşê di têkiliya xizmetkaran bi axayên ku bi zimanê xwendewarî diaxivin re, di têkiliya leşker bi fermandar, şagirt bi mamoste û zarok bi dêûbavan re xwe nîşan didin. Ya ku kesê desthilatdar kêmtir hêrs dike ew e ku yê lawaz nikare, ji ya ku ew naxwaze. Ehmeqî heta wî »bêhêvî dike«, yanî bi eşkere wî dixe rewşeke lawaziyê!
Ev bi wê yekê re pir baş li hev tê ku zîrekî bi hêsanî wî »dixe zirxê şer«! Rast e ku zîrekiya yê bindest tê nirxandin, lê tenê heta ku ew bi dilsoziya bê şert ve girêdayî be. Di wê gavê de ku ev belgeya navbaşiyê jê kêm bibe û ne diyar be ka ew ji berjewendiya serdest re xizmet dike, wê kêmtir zîrek dibêjin û bêtir bêrû, edebsiz an xayîn; û gelek caran têkiliyek çêdibe mîna ku ew herî kêm li dijî rûmet û desthilata serdest be, her çiqas bi rastî ewlehiya wî jî nexîne xeterê.

Di perwerdehiyê de ev wisa xwe nîşan dide ku bi şagirtekî jêhatî yê serhildêr re ji şagirtekî ku ji ber zindînebûna hişê xwe li ber xwe dide, bi tundiyeke mezintir tê danûstandin. Di exlaqê de ev bûye sedema wê ramanê ku îrade çiqas li dijî zanîneke baştir tevbigere, divê ewqas xerabtir be.

Heta dadwerî jî bi tevahî ji vê pêşdaraziya kesane azad nemaye û piranî darizandineke bi taybetî neyînî li darvekirina zîrek a sûcekî dike, wê »bi hîleya hûr« û »dilreş« dibîne.

Û di siyasetê de her kes dikare nimûneyan ji cihê ku wan dibîne bistîne.

Lê ehmeqî jî – li vir belkî divê ev îtîraz bê kirin – dikare hêrs bike û bi tu awayî di hemû şertan de aram nake.

Bi kurtasî, ew bi gelemperî bêsebiriyê radike, lê di rewşên neasayî de hovîtiyê jî radike; û kiryarên zêde yên nefretbar ên vê hovîtiya nexweşane, ku di nav gel de jê re sadîzm tê gotin, gelek caran mirovên ehmeq di rola qurbanê de nîşan didin.
Eşkere ye ku ev ji wê tê ku ew ji kesên din hêsantir dibin nêçîra hovên; lê xuya ye ev bi wê yekê jî ve girêdayî ye ku bêberxwedaniya wan a ji her alî ve tê hîskirin, xeyalê hov dike wekî bêhna xwînê hewesa nêçîrê, û wê dikişîne nav çolistanekê ku li wir hovîtî hema tenê ji ber wê »pir dûr« diçe ku êdî li tiştekî sînorekî nabîne.

Ev di yê êşê dide bixwe de xeteke êşkişandinê ye, lawaziyeke di hovîtiya wî de cih girtiye; û her çiqas serhildana xwedî mafê pêşîn a dilovaniya birîndar pir kêm dihêle mirov bala xwe bidê, lê ji bo hovîtiyê jî, wekî evînê, du kesên ku li hev tên pêwîst in! Bêguman nîqaşkirina vê yekê dê di nav mirovahiyeke ku wekî ya îroyîn ji »hovîtiya xwe ya tirsonek li hember kesên lawaztir« (û belkî pênaseya herî gelemperî ya sadîzmê jî ev e) ewqas diêşe, têra xwe girîng be; lê ji bo xeta sereke ya têkiliya ku em dişopînin, û di vê berhevkirina lezgîn a nimûneyên pêşîn de, divê heta ev tiştên hatin gotin jî wek derketina ji mijarê bên hesibandin. Bi giştî em nikarin ji wê bêtir vê yekê bistînin: dibe ku ehmeqane be ku mirov pesnê zîrekiya xwe bide, lê ne her tim jî zîrekane ye ku mirov navê ehmeqiyê li xwe derxe.

Ti giştîkirin ji vê nayê kirin; an tenê giştîkirina ku ji niha ve destûra wê hebe, divê ev be ku ya herî zîrekane di vê cîhanê de ew e ku mirov bi giştî bi qasî ku gengaz e kêm balê bikişîne ser xwe! Û bi rastî ev xeta dawî ya li bin hemû zanatiyê ne ewqas kêm hatiye kişandin.

Lê bêtir caran encama ku ji mirovan direve tenê nîvî an bi awayekî sembolîk tê bikaranîn; û hingê ew lênihêrînê dixe nav bazina fermanên xwebiçûkxistinê û fermanên hîn berfirehtir, bêyî ku lênihêrîn neçar be bi tevahî qada ehmeqî û zîrekiyê terk bike.
Gelek mirov hem ji tirsa ku ehmeq xuya bikin, hem jî ji tirsa ku edebê bişikînin, xwe zîrek dibînin lê vê yekê nabêjin. Û heke neçar bibin behsa wê bikin, wê bi gotinên dolayî dibêjin, mîna: »Ez ji kesên din ehmeqtir nînim.«
Hîn jê gelempertir ew e ku mirov bi qasî ku gengaz e bi bêalî û bi sarûsaxî vê gotinê bixe nav axaftinê: »Ez dikarim di derbarê xwe de bibêjim ku xwedî zîrekiyeke normal im.« Û carinan baweriya mirovan bi zîrekiya xwe bi rêyeke paşperde derdikeve holê, wek di vê gotinê de: »Ez nahêlim min ehmeq bikin!«

Ji ber vê yekê hîn balkêştir e ku ne tenê kesê veşartî di nav ramanên xwe de xwe pir zîrek û bi hêzên baş dibîne, lê kesê ku di dîrokê de kar dike jî, gava desthilata wê bi dest bixe, di derbarê xwe de dibêje an dihêle bê gotin ku ew bêpîvan zîrek, ronîkirî, hêja, bilind, dilovan, ji aliyê Xwedê ve hilbijartî û ji bo dîrokê hatî gazîkirin e.
Erê, ew bi kêf vê yekê derbarê kesekî din de jî dibêje, heke hest bike ku ew bi ronahiya wî dibiriqe. Di sernav û navnîşanên wek Şahane, Cenarê Bilind, Cenabê Hêja, Serwerê Mezin, Xwediyê Keremê û yên din de ev wek kevir maye û êdî bi zor hinek hiş jê re maye; lê gava mirov îro wek girse diaxive, ew yekser bi tevahiya zindîtiya xwe xuya dibe.

Bi taybetî çîneke navîn a jêrîn a hiş û giyan, gava di parastina partiyê, neteweyê, mezhebê an rêbazeke hunerî de derdikeve û dikare li şûna Ez, Em bibêje, li hember hewcedariya xwe-mezinkirinê bi tevahî bêşerm e.
Bi şertê ku ji xwe eşkere ye û em dikarin wê li kêlekê bihêlin, dikarin vê xwe-mezinkirinê xwepesinî jî binav bikin; û bi rastî îro giyanê gelek netewe û dewletan di bin serweriya hestan de ye ku di nav wan de xwepesinî bêguman cihê herî pêşîn digire. Lê ji kevn ve di nav ehmeqî û xwepesiniyê de têkiliyeke kûr heye, û belkî ew nîşaneyekê bide me. Mirovekî ehmeq gelemperî tenê ji ber vê yekê xwepesin xuya dike ku ew ne ewqas zîrek e ku wê veşêre; lê bi rastî heta ev jî ne pêwîst e, ji ber ku xizmatiya ehmeqî û xwepesiniyê rasterast e: mirovekî xwepesin wisa xuya dike ku ji ya ku dikare kêmtir kar tîne serî; ew dişibe makîneyeke ku buhara wê ji qulê direve. Gotina kevn a »Ehmeqî û quretî li ser heman darê şîn dibin« ji vê tiştekî din nabêje, herwiha gotina ku xwepesinî »çavan kor dike«.

Bi rastî ya ku em bi têgeha xwepesiniyê ve girê didin, bendewariya kêmbûna karîgeriyê ye, ji ber ku peyva »eitel« di wateya xwe ya sereke de hema heman tiştê »bêfeyde« dibêje. Û ev kêmbûna karîgeriyê li cihê ku bi rastî jêhatîbûn heye jî tê bendê: xwepesinî û jêhatîbûn ne kêm caran bi hev re ne; lê hingê em hest dikin ku karibûya hê bêtir bê kirin, heke kesê xwepesin asteng li ber xwe danenîya. Ev ramana kêmbûna karîgeriyê ya ku ewqas bi hêz dimîne, paşê dê wek ramana herî giştî ya ku em ji ehmeqiyê re dikin jî derkeve holê.

Lê wekî tê zanîn, mirov ne tenê ji tevgera xwepesin dûr dikeve ji ber ku ew dikare ehmeqane be, lê bi taybetî ji ber ku ew edebê têk dibe. »Pesnê xwe bêhn dide«, gotineke bingehîn dibêje; û wateya wê ew e ku quretî, zêde li ser xwe axaftin û xwe pesinandin, ne tenê bêaqilane tê hesibandin, lê bêedeb jî.

Heke ez ne şaş im, daxwazên edebê yên ku bi vê yekê tên binpêkirin, ji fermanên curbecur ên xweparastin û dûrahîgirtinê ne ku armanca wan parastina xwe-mezindîtinê ye, bi wê pejirandinê ku ev di kesekî din de ji di me de ne kêmtir e. Fermanên wisa yên dûrahiyê li dijî bikaranîna peyvên zêde eşkere jî ne, silavdan û bangkirinê rêk dixin, destûr nadin ku mirov bê lêborînê li hev derkeve, an ku name bi peyva Ez dest pê bike; bi kurtasî, ew daxwaza şopandina hin rêzikan dikin da ku mirov tenê »zêde nêzîkî« hev nebe. Erka wan ew e ku danûstandinê hevseng û hêsan bikin, hezkirina heval û ya xwe rehet bikin û wekî ku mirov bibêje germahiya navîn a danûstandina mirovan biparêzin. Û rêzikên wisa di her civakê de hene, di ya seretayî de heta ji ya pir şaristanî bêtir; erê, civaka heywanan a bêpeyv jî wan nas dike, ku ji gelek merasîmên wê bi hêsanî tê xwendin.

Lê li gorî van fermanên dûrahiyê, ne tenê pesinîna xwe lê ya kesên din jî bi awayekî sergiran qedexe ye.
Rasterast ji kesekî re gotin ku ew dahîyek an pîrozek e, dê hema ewqas neasayî be ku mirov vê yekê li ser xwe îdîa bike; û li gorî hesta îroyîn, rûyê xwe qirêjkirin û porê xwe ji kokê kişandin ne ji heqaretkirina kesekî din baştir e. Mirov bi wê têra xwe dike ku bibêje ew ne ji kesên din ehmeqtir an xerabtir e, wekî ku berê jî hate gotin!
Eşkere ye ku di şertên birêkûpêk de ev daxuyaniyên bêpîvan û bêdisiplîn in ku li ser wan qedexe heye.

Û gava berê behsa xwepesiniya ku netewe û partî îro bi wê di derbarê ronîbûna xwe de xwe mezin dibînin hat kirin, divê niha em vê zêde bikin: piraniya ku bi azadî xwe derdixe holê – tam wek kesê bi nexweşiya xwe-mezindîtinê di xewnên xwe yên rojê de – ne tenê zanatiyê ji xwe re taybet dike, lê fezîletê jî; û xwe wêrek, esil, têknebaz, dîndar û bedew dibîne. Û di cîhanê de bi taybetî meylek heye ku mirov, gava bi hejmareke mezin derdikevin, destûra her tiştê ku ji wan re wek kes qedexe ye bidin xwe.
Îro ev îmtiyazên Em a ku mezin bûye, bi awayekî rasterast wisa xuya dikin ku divê şaristanîbûn û kedîkirina zêde ya kesan bi neşaristanîbûna netewe, dewlet û komên bi heman baweriyê ya ku bi heman rêjeyê mezin dibe, bê hevsengkirin. Û eşkere ye ku li vir têkçûneke hestî, têkçûna hevsengiya hestan xwe nîşan dide ku di bingehê de berî dijberiya Ez û Em û her nirxandina exlaqî jî tê. Lê ma ev – belkî divê mirov bipirse – hîn ehmeqî ye? Erê, ma bi tu awayî hîn bi ehmeqiyê ve girêdayî ye?

Guhdarên hêja! Tu kes ji vê guman nake!

Lê em berî bersivê hinekî bi nimûneyeke ku ne bêdilkêş e bêhna xwe vekin! Em hemû, her çiqas bi taybetî em mêr, û bi taybetî hemû nivîskarên navdar, wê xanimê nas dikin ku bi israr dixwaze romana jiyana xwe ji me re vebêje; xuya ye giyanê wê her tim di rewşên balkêş de bûye, bêyî ku tu encam derketibe, encameke ku ew tenê ji me li bendê ye.
Gelo ev xanim ehmeq e? Bi gelemperî tiştek ji wê piraniya bandoran tê û di guhê me de dibêje: Ew ehmeq e! Lê hem edeb hem jî dadperwerî daxwaz dikin ku em qebûl bikin ew ne bi tevahî û ne her tim wisa ye.
Ew gelek li ser xwe diaxive, û bi giştî jî gelek diaxive.
Ew bi biryardarî darizandinê dike, û li ser her tiştî.
Ew xwepesin û bêxwebiçûkxistin e.
Ew gelek caran dersê dide me.
Bi gelemperî jiyana wê ya evînê ne li rê ye, û bi giştî jî jiyan ji wê re ewqas baş naçe.
Lê gelo cureyên din ên mirovan tune ne ku hemû an piraniya van tiştan derbarê wan de jî rast be?
Bo nimûne, gelek li ser xwe axaftin adeta xirab a egoîstan, yên bêaram û heta cureyekî kesên xemgîn jî ye.

Û ev hemû bi hev re bi taybetî ji bo ciwanan rast in; li cem wan gelek li ser xwe axaftin, xwepesinbûn, dersdan û di jiyanê de ne li rê bûn, bi rastî ji diyardeyên mezinbûnê ne. Bi peyvekê, ew tam heman dûrketinên ji zîrekî û edebê nîşan didin, bêyî ku ji ber vê yekê ehmeq bin, an ji wê astê ehmeqtir bin ku bi awayekî xwezayî ji ber vê tê: ew – tenê hîn zîrek nebûne!

Xanim û birêzên hêja! Darizandinên jiyana rojane û zanîna wê ya mirovan belkî piraniya caran rast dikevin, lê bi gelemperî di heman demê de şaş jî dikevin. Ew ne ji bo hînkirineke rast derketine holê, lê bi rastî tenê tevgerên hişî yên pejirandin û dûrxistinê ne. Ji ber vê yekê ev nimûne jî tenê vê hîn dike: tiştek dikare ehmeqane be, lê ne neçar e wisa be; wate li gorî têkiliya ku ew di nav wê de xuya dibe diguhere; û ehmeqî bi tiştên din re ewqas bi hûrî hatiye honandin ku li tu derê têlek dernakeve ku mirov bikare tevna wê bi kişandineke yekane ji hev veke.
Heta dahîtî û ehmeqî jî bi awayekî ku nayê veqetandin bi hev ve girêdayî ne; û qedexeya zêde axaftinê û zêde li ser xwe axaftinê, ya ku ceza wê ehmeq hesibandin e, ji aliyê mirovahiyê ve bi rêyeke ecêb tê derbaskirin: bi rêya helbestvan.
Ew dikare bi navê mirovahiyê vebêje ku xwarinê tama wî kiriye, an ku roj li ezman e; dikare xwe eşkere bike, razan fêş bike, îtirafan bike, bêyî parastinê hesabê kesane yê xwe bide (herî kêm gelek helbestvan girîngiyê didin vê yekê!); û ev hemû tam wisa xuya dike mîna ku mirovahî li vir wek îstîsna destûra tiştekî bide xwe ku bi awayekî din dê li xwe qedexe bikira. Bi vî awayî ew bê rawestan li ser xwe diaxive û bi alîkariya helbestvan heman çîrok û serpêhatî bi milyonan caran vegotine, tenê şert diguherîne, bêyî ku ji bo wê tu pêşketin an tu zêdebûna wateyê derketibe holê: gelo di dawiyê de ew, di bikaranîna ku ji wêjeya xwe dike û lihevkirina wêjeyê bi vê bikaranînê de, nayê guman kirin ku ehmeq e jî? Ez bi xwe vê bi tu awayî negengaz nabînim!

Di her halî de di nav qada bikaranîna ehmeqiyê û ya bêexlaqiyê de – ev peyva dawî bi wê wateya berfirehtir a ku îro ne gelemperî ye, ya ku hema heman tiştê bêgiyanîya hizrî ye, lê ne bêaqilî ye – yekîtî û cudahiyeke tevlihev heye. Û bêguman ev bihevrebûn dişibe tiştê ku Joh. Ed. Erdmann di cihê girîng ê axaftina xwe ya berê hatî behskirin de bi van peyvan gotiye: hovîtî »pratîka ehmeqiyê« ye. Wî got: »Peyv... ne tenê diyardeya rewşeke hişî ne. Ev rewş di kiryaran de jî xwe dide der. Ehmeqî jî wisa ye. Ne tenê ehmeq bûn, lê ehmeqane kirin, kirina ehmeqiyan« – yanî pratîka ehmeqiyê – »an ehmeqiya di çalakiyê de, em jê re hovîtî dibêjin.« Ev îdiaya dilkêş ne kêmtir vê hîn dike ku ehmeqî xeletiyeke hestî ye – ji ber ku hovîtî yek e! Û ev me rasterast vedigerîne aliyê wê »têkçûna hestî« û »têkçûna hevsengiya hestan« a ku berê bi îşaretekê hatibû behskirin, bêyî ku şiroveyek jê re hatibe dîtin.

Şiroveya di peyvên Erdmann de jî nikare bi tevahî bi rastiyê re li hev bê; ji bilî vê yekê ku wê tenê kesê hov û neperwerdekirî li hember »xwendewariyê« hedef girtibû û bi tu awayî hemû teşeyên bikaranîna ehmeqiyê nagire nav xwe, hovîtî jî ne tenê ehmeqiyek e û ehmeqî jî ne tenê hovîtiyek e. Ji ber vê yekê, di têkiliya hest û zîrekiyê de, gava ew dibin yek ji bo »ehmeqiya bikaranî«, hîn gelek tişt hene ku divê bên şirovekirin, ku pêşî divê bên derxistin holê, û belkî herî baş dîsa bi nimûneyan.

*

Da ku xetên têgeha ehmeqiyê bi rastî derkevin holê, berî her tiştî pêwîst e ku em vê darizandinê sivik bikin ku ehmeqî tenê an bi taybetî kêmasiya aqil e; wekî ku berê jî hate gotin, xuya ye ramana herî giştî ya ku em ji wê re dikin, têkçûna di karên herî cuda de ye, kêmasiya laşî û hizrî bi giştî.
Ji bo vê yekê di devokên herêma me de nimûneyeke bihêz heye: kêm-bihîstin, yanî kêmasiyeke laşî, bi peyva »derisch« an »terisch« tê binavkirin, ku belkî »törisch«, yanî ehmeqane, ye û bi vî awayî nêzî ehmeqiyê ye. Ji ber ku sûcdarkirina bi ehmeqiyê di nav gel de li cihên din jî tam bi vî awayî tê bikaranîn.

Gava pêşbazek di dema biryardayînê de lawaz dibe an şaşiyekê dike, paşê dibêje: »Wekî ku mêjiyê min bi bizmaran hatibe girtin!« an: »Ez nizanim serê min li ku bû!«, her çiqas para serî di avjenî an boksê de bi xetên ne ewqas eşkere bê hesibandin jî. Herwiha di nav kuran û hevalên werzişê de, kesê ku bi destpêşnekî tevdigere dê ehmeq bê gotin, heta heke ew Hölderlin be jî. Herwiha şertên bazirganiyê hene ku di wan de kesê ne fêlbaz û bêwijdan wek ehmeq tê hesibandin. Bi giştî ev ehmeqiyên li hember zîrekiyên ji wê ku îro di nav gel de rêz lê tê girtin kevntir in; û heke agahdariya min rast be, di serdema kevn a germanî de ne tenê ramanên exlaqî, lê têgehên şareza, ezmûndar û zana, yanî têgehên hizrî jî, bi şer û têkoşînê ve girêdayî bûne.

Bi vî awayî her zîrekî xwedî ehmeqiya xwe ye, û heta psîkolojiya heywanan jî di ceribandinên zîrekiyê de dîtiye ku dikare bi her »cureyê karîgeriyê« re »cureyekî ehmeqiyê« were girêdan.
Ji ber vê yekê, heke mirov li têgeheke herî giştî ya zîrekiyê bigere, ji van berhevkirinan dê têgeha jêhatîbûnê derkeve, û hingê her tiştê bêjêhatî carinan dikare ehmeq bê gotin jî; di rastiyê de ev wisa ye heta gava ew jêhatîbûna ku bi ehmeqiyekê re têkildar e bi navê zîrekiyê neyê binavkirin. Kîjan jêhatîbûn di pêş de ye û di serdemekê de têgeha zîrekî û ehmeqiyê bi naveroka xwe dagire, bi teşeya jiyanê ve girêdayî ye.

Di demên bêewlehiya kesane de fêlbazî, hêz, tûjiya hestan û destpêşiya laşî dê di têgeha zîrekiyê de derkevin pêş; di demên dîtineke jiyanê ya bêtir hizrî – bi sînorkirinên ku mixabin pêwîst in, mirov dikare bibêje: – ya bûrjûwayî de, karê mêjî cihê wan digire. Rasttir bê gotin, divê karê hizrî yê bilindtir vê yekê bikira; lê di meşa tiştan de ev bûye serdestiyeke karîgeriya aqil ku li ser rûyê vala yê mirovahiya mijûl, di bin eniya hişk de nivîsandî ye. Û wisa bûye ku îro zîrekî û ehmeqî, mîna ku bi tu awayê din ne gengaz be, tenê bi aqil û astên jêhatiya wî ve tên girêdan, her çiqas ev kêm an zêde yekalî be jî.

Ramana giştî ya bêjêhatîbûnê ya ku ji destpêkê ve bi peyva ehmeq ve girêdayî ye – hem bi wateya bêjêhatîbûna ji bo her tiştî, hem bi wateya her bêjêhatîbûneke taybet – encameke pir balkêş jî heye: ji ber ku »ehmeq« û »ehmeqî« bêjêhatiya giştî diyar dikin, ew carinan dikarin li şûna her peyvekê bên ku divê kêmasiyeke taybet diyar bike. Ev yek ji sedemên wê ye ku îro sûcdarkirina hev bi ehmeqiyê ewqas berbelav e. (Di têkiliyeke din de ev sedema wê jî ye ku sînorkirina vê têgehê ewqas zehmet e, wekî nimûneyên me nîşan dan.) Mirov bila li notên li kêlekên romanên girantir binêre, yên ku demeke dirêj di danûstandina hema bênav a pirtûkxaneyên deynkirinê de bûne; li vir, li cihê ku xwendevan bi helbestvan re bi tenê ye, darizandina wî bi taybetî bi peyva »ehmeqane!« an bi hevwateyên wê yên wek »bêaqilane!«, »bêwate!«, »ehmeqiyeke nayê gotin!« û yên mîna wan xwe dide der.
Û herwiha ev in peyvên pêşîn ên hêrsê, gava mirov di nîşandanên şanoyê an pêşangehên wêneyan de wek girse li hember hunermend derdikeve û aciz dibe.

Li vir divê peyva »kitsch« jî bê bibîranîn; di nav hunermendan bixwe de wek darizandina pêşîn ji her peyveke din pirtir tê hezkirin. Lê, herî kêm heta ku ez dizanim, têgeha wê nayê diyarkirin û bikaranîna wê nayê şirovekirin, heke ne bi lêkera »verkitschen« be, ku di bikaranîna devokî de bi qasî »ji bihayê xwe kêmtir firotin« an »bi erzanî belavkirin« wate dide. Lewma »kitsch« wateya malê zêde erzan an malê bi erzanî hatî belavkirin heye; û ez baş bawer dikim ku ev wate, bêguman veguhastî bo qada hizrî, her car dikare di bin peyvê de bê dîtin, li cihê ku ew bêhişmendî bi rastî tê bikaranîn.
Ji ber ku malê bi erzanî belavkirî û xirxal bi taybetî bi wê wateya ku pê ve girêdayî ye, yanî malê bêjêhatî û bêkêr, dikevin nav peyvê, û bêjêhatîbûn û bêkêrbûn bingeha bikaranîna peyva ehmeq jî ne, hema ne zêdegavî ye ku mirov îdîa bike em meyldar in her tiştê ku em jê razî nînin – bi taybetî heke, ji bilî vê yekê, em xwe wisa nîşan bidin ku rêzê li wê wek tiştekî bilind an nazik ê hizrî digirin! – wek »bi awayekî ehmeqane« binav bikin.

Û ji bo diyarkirina vê »bi awayekî«, girîng e ku bikaranîna gotinên ehmeqiyê bi kûrahî bi bikaranîneke din ve hatiye têkelkirin, ya ku gotinên heman qas kêmas ên derbarê rezîlî û tiştê ji aliyê exlaqî ve nefretbar digire nav xwe; ev çavê me vedigerîne tiştekî ku berê jî bala xwe dabûyê: hevpariya çarenûsa têgehên »ehmeq« û »bêedeb«. Ji ber ku ne tenê »kitsch«, gotineke estetîk a ji kokê hizrî, lê peyvên exlaqî yên »qirêj!«, »nefretbar!«, »berbat!«, »nexweşane!«, »edebsiz!« jî rexneyên hunerî û darizandinên li ser jiyanê yên di halê tovê de û nepêşketî ne.
Lê belkî ev gotin hîn hewldaneke hizrî û cudahiyeke wateyê dihewînin, heta gava bê cûdahî tên bikaranîn jî; hingê di dawiyê de dengê ku êdî bi rastî nîvê bêziman e li şûna wan tê: »Ev çi rezîliyeke!«, ku cihê her tiştê din digire û dikare bi dengê »Ev çi ehmeqiyeke!« re serweriya cîhanê parve bike. Ji ber ku eşkere ye ev her du peyv carinan dikarin cihê hemû yên din bigirin, ji ber ku »ehmeq« wateya bêjêhatiya giştî, û »rezîl« wateya binpêkirina giştî ya exlaqê wergirtiye. Û heke mirov guhdarî bike ka mirov îro li ser hev çi dibêjin, xuya ye xweportreya mirovahiyê, ku bê çavdêrî ji wêneyên komî yên ku ew ji hev digirin çêdibe, bi tevahî tenê ji guhertoyên van her du peyvên bedreng hatiye tevlihevkirin!

Belkî hêjayî ramankirinê ye. Bê guman her du nîşana asta herî jêrîn a darizandineke ku nagihêje pêşketinê ne, rexneyeke hîn bi tevahî bêveqetandin ku hest dike tiştek şaş e, lê nikare bibêje çi ye. Bikaranîna van peyvan gotina dûrxistinê ya herî hêsan û herî xirab e ku dikare bê dîtin; ew destpêka bersivekê ye û di heman demê de dawîya wê jî ye. Di vê de tiştek wek »kurtdevreyekê« heye; û gava mirov bala xwe bide ku Ehmeq û Rezîl, wateya wan çi dibe bila bibe, wek heqaret jî tên bikaranîn, ev baştir tê famkirin.

Ji ber ku wekî tê zanîn, wateya peyvên heqaretê ne ewqas di naveroka wan de ye, lê di bikaranîna wan de ye; û dibe ku gelek ji me ji keran hez bikin, lê heke yek ji me re ker bibêje em ê xwe heqaretkirî bibînin. Peyva heqaretê ne nûnerê tiştê ku nîşan dide ye, lê ya tevliheviyeke raman, hest û niyetan e ku bi tu awayî nikare wan vebêje, tenê dikare nîşan bide. Li kêlekê bê gotin, di vê yekê de ew bi peyvên modayê û yên biyanî re hevpar e; ji ber vê yekê ew wek bêcihnegir xuya dikin, heta gava bi tevahî dikarin bên guhertin jî. Ji vê sedemê di peyvên heqaretê de tiştek heye ku mirov nikare wêneyê wê bike û pir hest radike, ku belkî bi armanca wan re li hev tê, lê ne bi naveroka wan re. Belkî ev herî eşkere di peyvên qerf û tinazê yên zarokan de xwe nîşan dide: zarokek dikare »Busch!« an »Moritz!« bibêje û bi vê yekê zarokekî din, ji ber têkiliyên veşartî, biqehirîne.

Lê tiştê ku bi vî awayî li ser peyvên heqaretê, tinazê, modayê û yên biyanî tê gotin, li ser peyvên henekê, dirûşman û evînê jî tê gotin; û tiştê hevpar di nav van hemû peyvên ku ji aliyên din ve ewqas ji hev cuda ne de ew e ku ew di xizmeta hestekê de ne, û tam neronî û ne-objektîfbûna wan e ku di bikaranînê de wan dike xwedî hêza dûrxistina qadên tevahî yên peyvên baştir li cih, objektîftir û rasttir. Eşkere ye ku jiyan carinan hewceyê vê yekê dibe, û divê nirxê wê ji wê re bê hiştin; lê bê guman tiştê ku di rewşên wisa de diqewime ehmeqane ye, wekî ku mirov bibêje bi heman rêyên ehmeqiyê diçe. Ev têkilî bi awayê herî eşkere di nimûneyeke mezin û dewletî ya bêserîtiyê de, di panîkê de, dikare bê lêkolînkirin.

Gava tiştek ku ji mirov bihêztir e bandor li wî dike, çi tirseke ji nişka ve be çi zexteke giyanî ya domdar, dibe ku ew mirov ji nişka ve »tiştekî bêserûber« bike. Dikare dest bi qîrînê bike, di bingehê de ne bi awayekî din ji zarokekî; dikare ji xeterekê »bi korane« bireve an bi heman koraniyê xwe bavêje nav xeterê; meyleke ku li teqînê ye ya wêrankirin, heqaretkirin an nalînê dikare wî bigire. Bi giştî li şûna kiryareke bi armanc ku rewşa wî daxwaz dike, ew gelek kiryarên din derdixe holê ku xuya ye her tim, lê pir caran bi rastî jî bê armanc in, heta li dijî armancê ne. Mirov vê cureya bertekê herî baş bi »tirsa panîkê« nas dike; lê heke peyv ne zêde teng bê famkirin, mirov dikare behsa panîkên hêrsê, tama û heta nazikiyê jî bike, wek li her cihî ku rewşa heyecanê bi awayekî hem zindî hem kor û bêwate nikare têr bibe.

Ku panîkeke wêrekiyê heye, ku tenê bi berevajîbûna arasteya bandora xwe ji panîka tirsê cuda ye, ji demeke dirêj ve ji aliyê mirovekî hem biaqil hem wêrek ve hatiye dîtin.
Ji aliyê psîkolojîk ve tiştê ku gava panîk çêdibe diqewime wek rawestîna zîrekiyê û bi giştî ya avahiya hizrî ya bilindtir tê dîtin, ku li şûna wê mekanîzmayên giyanî yên kevntir derdikevin holê. Lê belkî dikare bê zêdekirin ku di rewşên wisa de bi felcbûn û xeniqandina aqilê re, ne ewqas daketina bo tevgera însînktî diqewime, lê bêtir daketineke ku di nav vê qadê re derbas dibe heta însînkta tengasiya dawîn û teşeya dawîn a kiryara di tengasiyê de. Ev awayê kiryarê teşeya tevliheviyeke tam heye, bêplan e û xuya ye hem ji mentiqê hem ji her însînkta xilasiyê hatibe terk kirin. Lê plana wê ya nehişmend ew e ku kalîteya kiryaran bi hejmara wan biguherîne, û hîleya wê ya ne kêm li ser wê îhtîmalê ava ye ku di nav sed ceribandinên kor ên pûç de yek jî li nîşanê bikeve. Mirovek di bêserûberiya xwe de, kêzikek ku ewqas li nîvê pencereya girtî dixe heta ku bi tesaduf ji nîvê vekirî »dikeve« derve, di tevliheviyê de tiştekî din nakin ji wê ku teknîka şer bi hesab û raman dike, gava nîşanekê bi rêze-berdan an gulebarana belav »dinuxumîne«, erê heta gava şrapnelek an topeke teqîner bi kar tîne.
Bi peyvên din ev tê wê wateyê ku li şûna kiryareke hedefkirî kiryareke bi hejmar û mezinayî were danîn; û tu tişt ewqas mirovî nîne ku mirov kalîteya peyv an kiryaran bi piraniya wan biguherîne.

Lê di bikaranîna peyvên neronî de tiştek heye ku gelek dişibe bikaranîna gelek peyvan: peyvek çiqas neronîtir be, qada tiştên ku ew dikare bi wan re bê girêdan ewqas berfirehtir e; û ji bo ne-objektîfbûnê jî heman tişt rast e.

Heke ev ehmeqane bin, bi rêya wan ehmeqî bi rewşa panîkê ve girêdayî ye; û bikaranîna zêde ya vê sûcdarkirinê û yên mîna wê jî dê ne pir dûr ji hewldaneke giyanî ya xelasiyê bi rêbazên arkaîk û seretayî – û wekî belkî bi rastî tê gotin, nexweşane – be. Û bi rastî, di bikaranîna rast a sûcdarkirina tiştekî ku bi rastî ehmeqiyek an rezîliyek e de, mirov ne tenê rawestîna zîrekiyê dibîne, lê meyla kor a wêrankirina bêwate an revê jî dibîne. Ev peyv ne tenê heqaret in, lê cihê êrişeke tevahî ya heqaretan digirin. Li cihê ku tiştek êdî tenê bi wan dikare bê vegotin, tundiya laşî nêzîk e. Em vegerin nimûneyên berê hatî behskirin: di rewşên wisa de bi şemsiyan êrîş li wêneyan tê kirin (ji bilî vê yekê li şûna yê ku ew xêz kirine); pirtûk tên avêtin erdê, mîna ku bi vî awayî dikaribû jehra wan derxîne. Lê zexta bêhêzker a ku berî wê tê û divê ev kiryar wê rake jî heye: mirov ji hêrsê »hema dixeniqe«; »tu peyv têr nake«, ji bilî yên herî giştî û herî bêwate; »zimanê mirov tê girtin«, divê mirov »bêhna xwe veke«. Ev asta bêzimaniyê, erê bêramaniyê ye ku berî teqînê tê! Ew rewşeke giran a neterîtiyê diyar dike, û di dawiyê de teqîn gelemperî bi van peyvên ku wateya wan kûr û eşkere ye tê destpêkirin: »Di dawiyê de ev tişt ji min re zêde ehmeqane bûye.« Lê ew tişt mirov bixwe ye. Di demên ku hêza kiryarê ya mezin û xurt pir tê nirxandin de, pêwîst e mirov tiştê ku carinan ewqas dişibiyê ku ji hev nayê naskirin jî bîne bîra xwe.

*

Xanim û birêzên hêja! Îro gelek behsa krîza baweriyê bi mirovhezîyê tê kirin, krîza wê baweriyê ku heta niha hîn li ser mirovbûnê dihate danîn; mirov dikare wê wek panîkekê jî binav bike ku li ber e cihê wê ewlehiyê bigire ku em dikarin karûbarên xwe di azadî û bi mentiqê de birêve bibin. Û divê em xwe nexapînin: ev her du têgehên exlaqî û herwiha exlaqî-hunerî, azadî û mentiq, yên ku ji serdema klasîk a cîhanwelatiya almanî wek nîşaneyên rûmeta mirovan gihîştine me, ji nîvê sedsala nozdehan an hinekî paşê ve êdî ne bi tevahî saxlem bûn. Ew hêdî hêdî »ji gerê ketin«, mirov êdî nizanibû bi wan »çi bike«; û ew ku mirov hişt ew biçûk bibin, ji serkeftina dijminên wan kêmtir bû ji serkeftina dostên wan.

Lewma divê em di vê yekê de jî xwe nexapînin: em, an yên piştî me, belkî dê venegerin van ramanên neguhertî. Berovajî, erka me û wateya wan ceribandinên ku li hiş hatiye ferzkirin ew e – û ev erka bi êş û hêvî ya her nifşa serdemê ye ku ewqas kêm tê famkirin – ku derbasbûna her tim pêwîst û heta pir tê xwestin a ber bi nû ve, bi qasî ku gengaz e bi windahiyên kêm pêk bînin! Û çiqas derbasbûna bo ramanên ku bi parastinê tên guhertin, ya ku divê di wextê xwe de bê kirin, hatiye paşguhkirin, mirov di kirineke wisa de ewqas zêdetir hewceyê ramanên alîkar e derbarê tiştê rast, bimenteq, biwate, zîrek û bi vî awayî di neynika berevajî de derbarê tiştê ehmeqane jî. Lê gava têgeha aqil û zanatiyê dihejîne, mirov dikare kîjan têgeh an parçe-têgeha ehmeqiyê ava bike? Ji bo nîşandana ku dîtin bi demê re çiqas diguherin, ez tenê vê nimûneya piçûk didim: di pirtûkeke hînkirina psîkiyatriyê ya ku berê pir navdar bû, pirs ev e:
»Dadperwerî çi ye?«
û bersiva wê:
»Ku yê din bê cezakirin!«
wek nimûneyeke kêmhişiyê tên destnîşankirin, lê îro ew bingeha dîtineke hiqûqî ya ku pir tê nîqaşkirin in. Lewma ez ditirsim heta axaftinên herî bi xwebiçûkxistin jî neyên qedandin bêyî ku mirov herî kêm îşaretekê bide kakilekî ji guherînên demê serbixwe. Bi vî awayî hîn çend pirs û têbînî derdikevin.

Mafê min tune ku ez wek psîkologekî derkevim, û ez jî naxwazim vê bikim; lê herî kêm nihêrîneke kurt bo vê zanistê belkî tiştê pêşîn e ku di mijara me de mirov dikare ji wê hêviya alîkariyê bike. Psîkolojiya kevn di nav hîskirin, îrade, hest û hêza tasavurê an zîrekiyê de cudahî dikir, û ji bo wê eşkere bû ku ehmeqî asta kêm a zîrekiyê ye. Lê psîkolojiya îroyîn girîngiya vê veqetandina seretayî ya hêzên giyanî rakiriye, girêdayîbûna hev û têkderbasbûna karîgeriyên cuda yên giyanê nas kiriye û – bi vî awayî bersiva pirsa ku ehmeqî ji aliyê psîkolojîk ve çi ye, pir kêmtir hêsan kiriye.

Bêguman li gorî dîtina îroyîn jî serbixweyiyeke şertî ya karîgeriya aqil heye; lê heta di şertên herî aram de jî baldarî, têgihîştin, bîranîn û tiştên din, erê hema hemû tiştên girêdayî aqil, belkî bi taybetiyên cîhana hestî ve girêdayî ne. Li ser vê jî, hem di jiyana bi hestên tevgerî hem di ya hizrî de, têkderbasbûneke duyemîn a zîrekî û hestan tê zêdekirin ku hema nayê veqetandin. Û bêguman ev zehmetiya cûdakirina aqil û hestê di têgeha zîrekiyê de, di têgeha ehmeqiyê de jî tê nîşandan. Gava, bo nimûne, psîkolojiya bijîşkî ramana kesên kêmhiş bi peyvên wek van diyar dike: xizan, nehûr, bêhêz ji bo razberiyê, neronî, hêdî, bi hêsanî balperîşan, rûkalî, yekalî, hişk, pir dolayî, zêde livok, perîşan, mirov bi hêsanî dikare bibîne ku ev taybetî hinek li aqil û hinek li hestê îşaret dikin.

Lewma mirov dikare bibêje: ehmeqî û zîrekî hem bi aqil hem bi hestê ve girêdayî ne. Ka yek an ya din zêdetir e, ka bo nimûne di kêmhişiyê de lawaziya zîrekiyê »di pêş de ye«, an di hin kesên bi rêz ên di exlaqê de pir hişk de felcbûna hestê, ev dikare ji pisporan re bê hiştin; lê em yên ne pispor divê bi rêyeke hinekî azadtir xwe bi rê ve bibin.
Di jiyanê de mirov bi gelemperî ji kesê ehmeq kesekî fam dike ku »hinekî di serî de lawaz e«. Lê ji bilî vê yekê dûrketinên herî curbecur ên hizrî û giyanî jî hene ku heta zîrekiyeke xwezayî ya bêziyan dikarin ewqas asteng bikin, têk bibin û şaş bikin ku di giştî de tiştek derkeve ku ziman ji bo wê dîsa tenê peyva ehmeqiyê heye. Lewma ev peyv di bingehê de du cureyên pir cuda digire nav xwe: ehmeqiyeke dilpak û hêsan û ya din ku, bi paradokseke piçûk, heta nîşaneya zîrekiyê ye. Ya pêşîn bêtir li ser aqilekî lawaz ava ye, ya dawî bêtir li ser aqilekî ku tenê li hember tiştekî zêde lawaz e; û ev ya duyemîn gelekî xeternaktir e.
Ehmeqiya dilpak hinekî giran têdigihêje û xwedî tiştê ku jê re »têla dirêj« tê gotin e. Ew di raman û peyvan de xizan e û di bikaranîna wan de ne destpêş e.
Ew tiştê asayî tercîh dike, ji ber ku ew bi dubarebûna xwe ya zêde di wê de bi hêz cih digire; û gava tiştek fam kir, ne meyldar e ku ew ji wê bi lez bê standin, bê şirovekirin an ew bixwe wateya wê biguherîne. Bi giştî ew ji rûyên sor ên jiyanê ne bêpar e! Rast e ku di ramana xwe de gelek caran neronî ye, û li hember ezmûnên nû ramanên wê bi hêsanî bi tevahî disekinin; lê li şûna vê bi kêf xwe dispêre tiştên bi hestan têne ezmûnkirin, yên ku wekî ku mirov bibêje dikare bi tiliyan bijmêre. Bi peyvekê, ew »ehmeqiya ronî« ya şîrîn e; û heke carinan ewqas zûbawer, neronî û di heman demê de hînnebûbar nebûya ku mirov bêhêvî bike, dê diyardeyeke pir xweşik bûya.

Ez naxwazim xwe ji vê yekê mehrûm bikim ku vê diyardeyê bi çend nimûneyên din bixemilînim, yên ku wê ji aliyên din jî nîşan didin û min ji Pirtûka Hînkirina Psîkiyatriyê ya Bleuler wergirtine: kesekî kêmhiş tiştê ku em dê bi formula »bijîşk li ser nivîna nexweş« biqedînin, bi van peyvan dibêje:
»Zilamek heye, ew destê yê din digire, ew di nivînê de ye, paşê rahîbeyek li wir rawestiyaye.«
Ev awayê vegotina mirovekî seretayî yê wênekêş e!
Xizmetkareke ku hişê wê ne bi tevahî zelal e, gava mirov jê dixwaze ku pereyên xwe yên berhevkirî bide sandiqê da ku faîz bîne, vê wek henekeke xirab dibîne: ew bersiv dide ku tu kes dê ewqas ehmeq nebe ku ji bo parastina pereyên wê ji wê re pere jî bide! Û di vê de rûhekî siwarane, têkiliyeke bi pereyan re xwe nîşan dide ku di ciwaniya min de hîn li cem hin mirovên pîr ên esil dihate dîtin!
Di dawiyê de li kêmhişekî sêyemîn wek nîşaneya nexweşiyê vê yekê bar dikin ku ew dibêje perçeyeke du mark ji perçeyeke yek mark û du nîvan kêmtir e; ji ber ku – ev e sedema ku ew dide: divê mirov wê bişkîne û hingê pir kêm pere vedigere destê wî!
Ez hêvî dikim ku di vê salonê de ez ne tenê kêmhiş im ku ji bo kesên ku di şikandina pereyan de nikarin baldar bin, bi dil û can bi vê teoriya nirxê razî ye!

Lê em dîsa vegerin têkiliya bi hunerê re: ehmeqiya hêsan bi rastî gelek caran hunermendek e. Li şûna ku peyveke pêşniyarkirî bi peyveke din bersiv bide, wekî ku berê di hin ceribandinan de pir gelemperî bû, ew yekser hevokên temam wek bersiv dide; û mirov çi dixwaze bila bibêje, di van hevokan de tiştek wek helbestê heye! Ez çend bersivên wisa dubare dikim, pêşî peyva pêşniyarkirî dibêjim:

»Pêxistin: Nanpêj darê pêdixe.
Zivistan: Ji berfê pêk tê.
Bav: Wî carekê ez ji derenceyan avêtim xwarê.
Dawet: Ji bo şahiyê ye.
Baxçe: Di wê baxçeyê de her tim hewa xweş e.
Dîn: Gava mirov diçe dêrê.
Wilhelm Tell kî bû: Wan ew li daristanê lîst; jin û zarokên bi cilên şanoyê jî tê de bûn.
Petrus kî bû: Wî sê caran wek dîkê bang da.«

Sadbûn û laşîbûna mezin a bersivên wisa, guhertina ramanên bilindtir bi vegotina çîrokeke hêsan, vegotina bi girîngî ya tiştên zêde, şert û tiştên li kêlekê, paşê dîsa kurtkirin û têrkirina wek di nimûneya Petrus de, ev rêbazên pir kevn ên helbestê ne. Û her çiqas ez bawer dikim ku zêdebûna van, wekî ku niha pir di modayê de ye, helbestvan nêzî ehmeqê kêmhiş dike, lê hêla helbestî ya di yê kêmhiş de jî nayê înkarkirin; û ev ronahiyê dixe ser wê yekê ku kêmhiş di wêjeyê de dikare bi kêfeke taybet a ji hişê wî re bê nîşandan.

Li hember vê ehmeqiya dilpak, ehmeqiya bilindtir û xwedî daxwazeke mezin, bi rastî pir caran bi nakokiyeke bi qîrînê disekine. Ew ne ewqas kêmasiya zîrekiyê ye, lê têkçûna wê ye ji ber ku ew karên ku ne mafê wê ne ji xwe re daxwaz dike; û dikare hemû taybetiyên xirab ên aqilê lawaz hebe, lê ji bilî wan hemû taybetiyên ku ji cîhaneke hestî ya bêhevseng, xwarbûyî û bi livokiyeke newekhev tên çêkirin jî hebe; bi kurtasî ji her cîhaneke hestî ya ji saxlemiyê dûrketî.
Ji ber ku cîhanên hestî yên »standardkirî« tune ne, rasttir bê gotin, di vê dûrketinê de hevalkariya têrneker a di nav yekalîtiyên hestê û aqilekî ku ji bo kontrolkirina wan têrê nake de xwe nîşan dide. Ev ehmeqiya bilindtir nexweşiya rastîn a perwerdehiya çandî ye (lê ji bo ku rê li famkirineke şaş were girtin: wateya wê bêperwerdehî, perwerdehiya şaş, perwerdehiya bi awayekî xelet çêbûyî, bêhevsengiya di nav madeya perwerdehiyê û hêza wê de ye); û vegotina wê hema erkeke bêdawî ye. Ew heta astên herî bilind ên jiyana hizrî dirêj dibe; ji ber ku heke ehmeqiya rastîn hunermendeke bêdeng e, ya zîrek ew tişt e ku di tevgera jiyana hizrî, bi taybetî jî di bêdomî û bêencamiya wê de para xwe heye. Min ji berî salan li ser wê nivîsandibû: »Bi tu awayî ramana biwate tune ye ku ehmeqî nezanibe wê bi kar bîne; ew ji her aliyî livok e û dikare hemû cilên rastiyê li xwe bike. Lê rastî her car tenê cilek û rêyek heye û her tim di rewşa kêmtir sûdmend de ye.«

Ehmeqiya ku li vir tê behskirin nexweşiyeke derûnî nîne; lê dîsa jî ew nexweşiya hişê ya herî jiyanxeter e, nexweşiya ku jiyanê bixwe dixe xeterê.
Bêguman divê her yek ji me wê ji berê ve di nav xwe de bişopîne, û ne tenê di teqînên wê yên mezin ên dîrokî de nas bike.

Lê mirov wê bi çi nas bike? Û kîjan nîşana şewitandî ya ku ji hev nayê şaşkirin lê bixe?! Psîkiyatrî îro wek nîşaneya sereke ya rewşên ku dikevin qada wê de, bêhêziya xwe bi rê ve birina di jiyanê de bi kar tîne, têkçûna li hember hemû erkên ku ew dide, an jî ji nişka ve li hember yekê, li cihê ku nayê bendê. Di psîkolojiya ceribandinî de jî, ku bi taybetî bi kesê saxlem re mijûl e, ehmeqî bi awayekî bi vî rengî tê pênasekirin. »Em tevgera ku karekî pêk nayîne, her çiqas hemû şertên wê ji bilî yên kesane hebin jî, ehmeq dibêjin«, nûnerê navdar ê yek ji dibistanên herî nû yên vê zanistê dinivîse. Ev nîşaneya hêza tevgera li gorî rastiyên mijarê, yanî jêhatîbûnê, ji bo »rewşên« eşkere yên klînîkê an navenda ceribandinên meymûnan tu kêmasî nahêle; lê »rewşên« ku azad digerin hin zêdekirinan dixwazin, ji ber ku »pêkanîna karîgeriyê« ya rast an şaş li cem wan her tim ne ewqas eşkere ye.

Yekem, di hêza ku mirov her tim wisa tevbigere ku mirovekî di jiyanê de jêhatî di şertên diyarkirî de tevdigere de, jixwe hemû duwatebûna bilindtir a zîrekî û ehmeqiyê heye; ji ber ku tevgera »li gorî mijarê« û »bi şarezayî« dikare mijarê ji bo berjewendiya kesane bi kar bîne an xizmeta wê bike, û yê yekê dike gelemperî yê ya din dike ehmeq dibîne. (Lê ji aliyê bijîşkî ve bi rastî ehmeq tenê yê ku nikare ne yekê ne ya din bike ye.)
Û ya duyemîn, mirov nikare vê yekê jî înkar bike ku tevgera ne-objektîf, erê heta ya ne li gorî armancê, gelek caran pêwîst e; ji ber ku objektîfbûn û ne-kesanebûn, subjektîfbûn û ne-objektîfbûn bi hev re xizm in. Û subjektîfbûna bêxem çiqas henekane be, bêguman tevgera bi tevahî objektîf jî ewqas ji bo jiyanê, erê heta ji bo ramanê ne gengaz e; hevsengkirina her duyan heta yek ji zehmetiyên sereke yên çanda me ye.

Û di dawiyê de mirov dikare vê îtîrazê jî bike ku carinan tu kes ewqas zîrek tevnagere ku pêwîst e; lewma her yek ji me, her çiqas ne her tim be jî, ji demekê bo demekê ehmeq e. Ji ber vê yekê divê di nav têkçûn û bêhêziyê, ehmeqiya carinan an fonksiyonel û ehmeqiya domdar an avahiyî, di nav şaşî û bêaqiliyê de jî cudahî bê kirin. Ev ji tiştên herî girîng e, ji ber ku şertên jiyanê îro ewqas nezelal, ewqas giran û ewqas tevlihev in ku ji ehmeqiyên carinan ên kesan, bi hêsanî ehmeqiyeke avahiyî ya giştî dikare çêbibe.

Bi vî awayî di dawiyê de şopandin ji qada taybetiyên kesane jî derdikeve û digihêje ramana civakeke xwedî xeletiyên hizrî. Rast e ku mirov nikare tiştê ku bi awayekî psîkolojîk û rastîn di kesekî de diqewime veguhêze ser civakan, lewma nexweşiyên derûnî û ehmeqiyê jî nikare; lê îro belkî di gelek rewşan de mirov dikare behsa »teqlîda civakî ya kêmasiyên hişî« bike; nimûneyên vê pir bi xwe ferz dikin.

*

Bêguman bi van zêdekirinan qada şiroveya psîkolojîk dîsa hatiye derbaskirin. Ev zanist bixwe me hîn dike ku ramana zîrek taybetiyên diyarkirî hene: zelalî, hûrbînî, dewlemendî, tevî saxlemiyê vekirîbûna ji bo guhertinê û gelek taybetiyên din ku dikarin bên hejmartin. Û ev taybetî hinek xwezayî ne, hinek jî li kêleka zanînên ku mirov bi dest dixe, wek cureyeke destpêşiya ramanê tên fêrkirin; ji ber ku aqilekî baş û sereke jêhatî hema heman tiştî dibêjin. Li vir ji bilî tembelî û serîştê tu tişt tune ku mirov derbas bike; ev dikare bê perwerdekirin jî, û peyva henekane ya »werzişa ramanê« ne ewqas xirab tiştê girîng derdibirîne.

Lê dijberê ehmeqiya »zîrek« ne ewqas aqil e, bêtir hiş e; û heke mirov naxwaze ji vê yekê tenê komeke piçûk a hestan fam bike, cîhana hestî jî ye. Ji ber ku raman û hest bi hev re dihejînin, lê herwiha ji ber ku di wan de heman mirov xwe derdibirîne, têgehên wek tengî, berfirehî, livokî, sadeyî û dilsozî dikarin hem li ramanê hem li hestkirinê bên sepandin. Û her çiqas têkiliya ku ji vê derdikeve bixwe hîn bi tevahî ne zelal be jî, ev bes e ku mirov bikare bibêje aqil jî ji cîhana hestî ye û hestên me ne ji zîrekî û ehmeqiyê veqetandî ne.

Divê bi nimûneya baş û rexneyê li dijî vê ehmeqiyê were kar kirin.
Dîtina ku bi vê yekê tê pêşkêşkirin ji wê raya gelemperî cuda ye ku bi tu awayî ne şaş e, lê pir yekalî ye, û li gorî wê cîhaneke hestî ya kûr û rastîn hewceyê aqil nîne, heta aqil tenê wê qirêj dike.

Rastî ew e ku li cem mirovên sade hin taybetiyên binirx, wek dilsozî, domdarî, paqijiya hestê û yên mîna wan, bê têkelî derdikevin holê; lê bi rastî tenê ji ber vê yekê wisa dikin ku pêşbaziya taybetiyên din lawaz e. Û me berê rewşeke sînorî ya vê yekê di wêneya kêmhişiya ku bi dostanî erê dike de dît. Tu tişt ji niyeta min dûrtir nîne ku bi van gotinan cîhana hestî ya baş û rastkar biçûk bixim – nebûna wê heta di ehmeqiya bilindtir de parê têra xwe heye! – lê îro hîn girîngtir e ku mirov têgeha tiştê biwate bixe pêşiya wê; bêguman ez vê êdî tenê bi awayekî bi tevahî utopîk dibêjim.

Tiştê biwate rastiya ku em dikarin tê de nas bikin, bi taybetiyên hestê yên ku baweriya me pê heye re dike yek û ji wan tiştekî nû çêdike: têgihîştinek, lê biryarek jî, rawestandineke tezekirî, tiştek ku xwedî naveroka hizrî û giyanî ye û ji me an ji yên din tevgerinekê »daxwaz dike«. Mirov dikare wisa bibêje; û ya ku di têkiliya bi ehmeqiyê re herî girîng e ev e: tiştê biwate hem ji aliyê aqil hem ji aliyê hestê ve vekirî ye ji bo rexneyê. Tiştê biwate dijberê hevpar ê ehmeqî û hovîtiyê jî ye; û di têgeha wateyê de ew bêhevsengiya giştî dihele ku îro hest mentiqê diçewisînin, li şûna ku baskên wê bidin. Bes e derbarê wê de, erê belkî ji ya ku mirov dikare berpirsiyariya wê hilgire jî zêdetir! Ji ber ku heke tiştek din pêwîst bûya bê zêdekirin, tenê ev yek dikaribû bûya: bi hemû tiştên hatine gotin hîn tu nîşaneya ewle ya naskirin û cûdakirina tiştê biwate nehatiye dayîn, û belkî bi hêsanî jî nayê dayîn ku bi tevahî têr be.

Lê tam ev me digihîne rêbaza dawîn û herî girîng a li dijî ehmeqiyê: nasîna sînorên xwe.

Carinan em hemû ehmeq in; carinan divê em bi korane an nîv-korane jî tevbigirin, an na cîhan dê raweste. Û heke yekî ji xeterên ehmeqiyê ev rêzik derxista: »Di her tiştê ku tu têra xwe jê fam nakî de xwe ji darizandin û biryardayînê dûr bigire!«, em ê qeşagirtî bimana! Lê ev rewşa ku îro ewqas deng jê tê kirin, dişibe rewşeke ku em ji demeke dirêj ve di qada aqil de nas dikin. Ji ber ku zanîn û karîna me ne temam in, di bingehê de di hemû zanistan de divê em zû darizandinê bikin; lê em hewl didin û fêr bûne ku vê şaşiyê di nav sînorên naskirî de bigirin û di dema guncaw de rast bikin, û bi vê yekê rastbûn dîsa dikeve kiryarên me.

Bi rastî tiştek li dijî vê yekê nîne ku ev darizandin û kirina hûr û bi quretiyeke xwebiçûkxistî bo qadên din jî were veguhastin. Û ez bawer dikim ku ev biryar: Bi qasî ku tu dikarî baş tevbigere û bi qasî ku tu neçar î xirab, û di heman demê de ji sînorên şaşiyên kiryara xwe hişyar bimîne! dê jixwe nîvê rêya avakirina jiyaneke bi hêvî bûya.

Lê bi van îşaretan ez ji demekê ve gihîştim dawiya gotinên xwe, yên ku, wekî min ji bo parastina xwe pêşî gotibû, divê tenê lêkolîneke pêşîn bin. Û ez, lingê xwe li ser sînor, îlan dikim ku nikarim bêtir biçim; ji ber ku heke em gaveke din ji xala ku em lê radiwestin derbas bibin, em dê ji qada ehmeqiyê, ya ku heta di teoriyê de jî hîn curbecur e, derkevin û bikevin mulkê zanatiyê, herêmeke çol û bi giştî jê tê dûrketin.

Axaftin bi vexwendina Werkbundê Avusturyayê, li Viyanayê di 11ê Adarê de hatî kirin û di 17ê Adarê 1937 de hatî dubarekirin.