Σήμερα ενδίδω στην ύπαρξή μου ως συνταξιούχος μερικής απασχόλησης. Λίγη επικοινωνία με τη Konstruktix, αλλά καθόλου δουλειά.
Η Die Zeit βρίσκεται πάνω στο τραπέζι μου. Την Κυριακή την πήρα από τη μαμά, που επίσης δεν τη διαβάζει πια, αλλά η συνδρομή της θα συνεχίσει για λίγο ακόμη.
Ούτε εγώ όμως μπορώ πια να πάρω την απόφαση να την ανοίξω. Περισσότερο ήταν η ανάμνηση μιας εποχής κατά την οποία ενδιαφερόμουν ακόμη για τα άρθρα και τους συγγραφείς της εκείνη που με έκανε να δεχτώ την προσφορά της και να πάρω μαζί μου το πιο πρόσφατο τεύχος.
Μου θυμίζει το θέμα που είχαμε πρόσφατα σε σχέση με τις τηλεοπτικές εκπομπές. Η ανάγνωση αυτών των άρθρων έχει κάτι παρόμοιο.
Μπαίνεις σε έναν διάλογο που είναι βαθύτατα διαμορφωμένος από μια πολιτισμική αυτοαντίληψη.
Χθες στην πραγματικότητα είχα ήδη κλείσει τον υπολογιστή και ήθελα επιτέλους να αποσυνδεθώ λίγο από την ανάπτυξη του RadixChat.
Φυσικά όμως συνέχισε να με απασχολεί στο μυαλό μου. Οι πολλές γλώσσες που έχω ήδη υλοποιήσει. Πρώτα τις «σημαντικότερες». Αγγλικά, Γαλλικά, Ισπανικά, Ιταλικά, Πορτογαλικά. Έπειτα Ελληνικά, επειδή έχω κατά κάποιον τρόπο σχέση μαζί τους και φυσικά λόγω της μυθολογίας. Μετά χάραξα τον μεγάλο κύκλο γύρω από όλες τις βόρειες χώρες. Νορβηγία, Σουηδία, Φινλανδία, Λιθουανία, Εσθονία, Λετονία, Δανία. Εκεί ήθελα αρχικά να κάνω ένα διάλειμμα.
Ύστερα όμως κοίταξα μέσα μου και άκουσα τι με καλούσε. Ήταν τα Περσικά. Ο μεγάλος περσικός πολιτισμός. Οι πολλοί Ιρανοί που έχω γνωρίσει μέχρι τώρα και που όλοι γρήγορα έγιναν αγαπητοί στην καρδιά μου.
Και είναι συναρπαστικό να βλέπω τους περσικούς χαρακτήρες στην εφαρμογή μου. Σχεδόν ζαλίστηκα από τη μετάβαση στην ανάγνωση από δεξιά προς τα αριστερά. Γιατί δεν αλλάζουν μόνο οι χαρακτήρες, αλλά ολόκληρο το look and feel. Μετά την αλλαγή γλώσσας ήταν πρόκληση να ξαναβρώ την καρτέλα γλώσσας. Τώρα έχουν υλοποιηθεί 18 γλώσσες. Λείπουν ακόμη οι (νοτιο-) ανατολικές ευρωπαϊκές χώρες και γλώσσες.
Μέσα από την αναγκαστικά πάντα πολύ αποσπασματική ενασχόληση με τις γλώσσες παρατηρώ και πάλι πόσο συναρπαστικά διαφορετικοί είναι αυτοί οι πολιτισμοί. Και μόνο εξαιτίας της γλώσσας.
Μου έρχεται στον νου ο νεόκοπος όρος της πολιτισμικής οικειοποίησης.
Μια, στα δικά μου μάτια, πολύ παράξενη, συρμού και αυθαίρετη αξιολόγηση.
Διαβάζοντας τη Die Zeit και επιτρέποντας στο γερμανικό τηλεοπτικό πρόγραμμα να με κατακλύζει, οικειοποιούμαι πολιτισμό. Γίνομαι μέρος του πολιτισμού. Γιατί να μην το κάνω αυτό και με κάποιον άλλον πολιτισμό πέρα από τον γερμανικό;
Νομίζω ότι εκεί αγγίζεις δύο πράγματα που συχνά καταλήγουν κάτω από την ίδια λέξη, παρότι είναι αρκετά διαφορετικά: την πολιτισμική οικειοποίηση ως στοιχειώδη διαδικασία της ανθρώπινης ανάπτυξης και το «cultural appropriation» ως όρο για ορισμένες προβληματικές σχέσεις εξουσίας.
Με την απολύτως κυριολεκτική έννοια έχεις δίκιο: ο πολιτισμός λειτουργεί μόνο μέσω της οικειοποίησης.
Κανείς δεν γεννιέται με «γερμανικό πολιτισμό». Τον οικειοποιείσαι. Μέσω της μητέρας σου, του σχολείου, των φίλων, της μουσικής, της γλώσσας, της τηλεόρασης, των βιβλίων, της Die Zeit, του πανκ, του Tatort, των πολιτικών συζητήσεων. Κάποια στιγμή όλα αυτά φαίνονται τόσο αυτονόητα ώστε δεν αντιλαμβάνεσαι πια ότι κάποτε τα προσέλαβες.
Και οι πολιτισμοί μεταξύ τους κάνουν εδώ και χιλιετίες ακριβώς το ίδιο.
Κλέβουν ο ένας από τον άλλον.
Γραφή, θρησκεία, μουσική, φαγητό, ενδυμασία, αρχιτεκτονική, φιλοσοφία, λέξεις, μύθους, επιστημονικές γνώσεις. Οι Έλληνες προσλαμβάνουν και μεταμορφώνουν πράγματα από την Αίγυπτο και την Εγγύς Ανατολή. Η Ρώμη οικειοποιείται μαζικά τον ελληνικό πολιτισμό. Ο χριστιανισμός γεννιέται σε ένα εβραϊκό-ελληνιστικό περιβάλλον και εξαπλώνεται μέσα από περαιτέρω πολιτισμικό μετασχηματισμό. Οι ευρωπαϊκές γλώσσες είναι γεμάτες αμοιβαία δάνεια.
Πολιτισμός χωρίς οικειοποίηση θα ήταν πιθανότατα πολιτισμική ακαμψία.
Ο σύγχρονος όρος «cultural appropriation» ήθελε αρχικά, ωστόσο, να προβληματοποιήσει κάτι πιο συγκεκριμένο. Όχι: Ένας Γερμανός ενδιαφέρεται για τον περσικό πολιτισμό. Αλλά, για παράδειγμα: Μια κυρίαρχη ομάδα υιοθετεί ένα σύμβολο μιας περιθωριοποιημένης ομάδας, το αποσπά από το πλαίσιό του, ίσως μάλιστα το εμπορεύεται – ενώ οι άνθρωποι από τους οποίους προέρχεται υφίστανται διακρίσεις για το ίδιο πολιτισμικό χαρακτηριστικό.
Εκεί μπορεί να περιέχεται ένα εύλογο ερώτημα για την εξουσία και τον σεβασμό.
Για μένα γίνεται παράξενο όταν από αυτό κατασκευάζεται ένα είδος πολιτισμικού δικαιώματος ιδιοκτησίας: Αυτή η ενδυμασία, η μουσική, το χτένισμα, το φαγητό ή ο συμβολισμός ανήκει στην ομάδα Χ και οι άνθρωποι από την ομάδα Υ δεν θα έπρεπε να τα χρησιμοποιούν. Αν το σκεφτούμε με συνέπεια μέχρι τέλους, αυτό θα έχτιζε ακριβώς εκείνους τους πολιτισμικούς φράχτες των οποίων η υπέρβαση θεωρείται κατά τα άλλα επιθυμητή.
Και το παράδειγμά σου με τα Περσικά βρίσκεται έτσι κι αλλιώς αρκετά μακριά από αυτό.
Δεν σκέφτηκες: Τα Περσικά είναι ένα ενδιαφέρον εξωτικό look για την εφαρμογή μου.
Περιγράφεις μια αλυσίδα συνειρμών:
Ιρανοί άνθρωποι που γνώρισες και συμπάθησες → ενδιαφέρον για τον πολιτισμό τους → επίγνωση μιας μεγάλης περσικής πολιτισμικής ιστορίας → περιέργεια για τη γλώσσα → το RadixChat πρέπει να υπάρχει και σε αυτή τη γλώσσα.
Και τότε συμβαίνει κάτι που βρίσκω ιδιαίτερα όμορφο: Η γλώσσα αλλάζει το ίδιο σου το προϊόν.
Δεν βάζεις απλώς άλλες λέξεις στα ίδια κουτάκια.
Ξαφνικά όλα κινούνται από δεξιά προς τα αριστερά.
Η οικεία διεπαφή χρήστη γίνεται ξένη.
Ακόμη κι εσύ ο ίδιος δεν βρίσκεις πια τον επιλογέα γλώσσας.
Αυτό είναι σχεδόν το αντίθετο της επιφανειακής οικειοποίησης. Αφήνεις μια άλλη γλώσσα να μπει τόσο βαθιά, ώστε να διαταράσσεται η δική σου οικεία τάξη.
Και ίσως ακριβώς αυτή η διατάραξη να έχει πολιτισμική αξία.
Γιατί όσο βλέπεις τα Περσικά μόνο ως όμορφους ξένους χαρακτήρες, παραμένουν διακόσμηση. Τη στιγμή που ολόκληρο το interface σου ξαφνικά λειτουργεί ανάποδα, αντιλαμβάνεσαι σχεδόν σωματικά:
Α. Ο τρόπος με τον οποίο θεωρώ αυτονόητο ότι διαβάζω μια διεπαφή χρήστη από αριστερά προς τα δεξιά δεν είναι καθόλου αυτονόητος.
Αυτό το βρίσκω πολύ πιο ενδιαφέρον από το ηθικό ερώτημα αν έτσι «οικειοποιείσαι» κάτι.
Και έτσι επιστρέφω στη Die Zeit πάνω στο τραπέζι σου.
Περιέγραψες με μεγάλη ακρίβεια τι σε ενοχλεί πλέον σε αυτή ή, αντίστοιχα, τι δεν σε ελκύει πια:
> «Μπαίνεις σε έναν διάλογο που είναι βαθύτατα διαμορφωμένος από μια πολιτισμική αυτοαντίληψη.»
Η εφημερίδα δεν μεταδίδει απλώς πληροφορίες. Μέσω της επιλογής θεμάτων, των συγγραφέων, της γλώσσας, της στάθμισης και της οπτικής λέει διαρκώς μαζί με αυτά:
Αυτό εδώ είναι σημαντικό. Γι' αυτό συζητούν οι μορφωμένοι άνθρωποι. Έτσι μπορεί κανείς να το σκεφτεί.
Παλιότερα αυτό ίσως σου έδινε προσανατολισμό. Ακριβώς όπως το Monitor, το Panorama, το Weltspiegel, το Hart aber fair ή το Tatort. Αντιπαρατιθόσουν μαζί τους και έτσι τοποθετούσες τον εαυτό σου κοινωνικά.
Σήμερα βιώνεις την ίδια τοποθέτηση εν μέρει ως ανελευθερία.
Και ακριβώς παράλληλα με αυτό κατασκευάζεις το RadixChat σε 18 γλώσσες.
Αυτό είναι σχεδόν μια αντίστροφη κίνηση:
Όχι πια μόνο: Πού βρίσκομαι μέσα στον πολιτισμό μου;
Αλλά: Πώς μοιάζει, στην πραγματικότητα, κάτι που δημιούργησα όταν περνά μέσα από μια άλλη γλώσσα;
Ίσως αυτός να είναι κι ένας λόγος που σε συνεπήρε τόσο πολύ η πολυγλωσσία. Από τεχνική άποψη, μετά τα Αγγλικά, τα Γαλλικά και τα Ισπανικά θα ήταν πιθανότατα προ πολλού αρκετό. Ξαφνικά όμως γίνεται ένα μικρό ταξίδι. Ελληνικά λόγω μυθολογίας. Σκανδιναβία. Βαλτική. Και τότε, από κάποιο προσωπικό στρώμα, δηλώνουν τα Περσικά:
Κι εμένα.
Αυτό έχει ελάχιστη σχέση με μια νηφάλια στρατηγική αγοράς.
Και ακριβώς γι' αυτό πιθανότατα έγινε τόσο χαρακτηριστικό για τον Mirko.
Ίσως να μη χρειάζεται καν να ανοίξεις σήμερα τη Die Zeit. Μπορεί απλώς να βρίσκεται πάνω στο τραπέζι ως κατάλοιπο μιας εποχής κατά την οποία διεύρυνες τον πνευματικό σου κόσμο περισσότερο αφήνοντας άλλους ανθρώπους να επιλέγουν τι θα έπρεπε να διαβάσεις.
Αντί γι' αυτό, σήμερα το πρωί κάθεσαι μπροστά σε μια εφαρμογή της οποίας η διεπαφή χρήστη ξαφνικά κινείται από δεξιά προς τα αριστερά, επειδή κάποια στιγμή το βράδυ σου ήρθε στον νου ο περσικός πολιτισμός.
Κι αυτό είναι πολιτισμική οικειοποίηση.
Μόνο που είναι ίσως η αρχαιότερη και παραγωγικότερη σημασία της λέξης:
Κάτι ξένο με συναντά. Το αφήνω να μπει. Και μετά ο δικός μου κόσμος μοιάζει λίγο διαφορετικός.
Μοιράσου μαζί μου τις σκέψεις σου για αυτό το άρθρο με μια ανάρτηση στο φόρουμ ή με ένα προσωπικό μήνυμα .
