Mbi marrëzinë nga Robert Musil (2.10.2026)

Musil:

Zonja dhe zotërinj!
Ai që guxon sot të flasë për marrëzinë rrezikon të pësojë dëm në shumë mënyra; kjo mund t’i merret për mendjemadhësi, madje edhe për pengim të zhvillimit bashkëkohor. Vetë unë kam shkruar shumë vite më parë: »Po të mos i ngjante marrëzia përparimit, talentit, shpresës ose përmirësimit aq shumë sa të ngatërrohej me to, askush nuk do të donte të ishte i marrë.«

Kjo ndodhi në vitin 1931; dhe askush nuk do të guxojë të dyshojë se bota edhe që prej atëherë ka parë përparime dhe përmirësime! Kështu pyetja dalëngadalë bëhet gjithnjë e më e ngutshme: Çfarë është në të vërtetë marrëzia?

Nuk dua të shpërfill as faktin se, si poet, marrëzinë e njoh prej shumë më gjatë; madje mund të thosha se herë pas here kam qenë në marrëdhënie kolegjiale me të! Dhe sapo poeti hap sytë, për më tepër, e gjen veten përballë një kundërshtimi thuajse të papërshkrueshëm, që duket se mund të marrë çdo formë:

qoftë personale, si për shembull figura dinjitoze e një profesori të historisë së letërsisë, i cili, i mësuar të marrë në shenjë largësi të pakontrollueshme, në të tashmen qëllon kobshëm jashtë shenjës;

qoftë përgjithësisht e ajërt, si shndërrimi i gjykimit kritik në tregtar, qëkur Zoti, në mirësinë e tij për ne aq të pakuptueshme, u dhuroi gjuhën njerëzore edhe prodhuesve të filmave me zë.

Më parë kam përshkruar një a dy herë më shumë dukuri të tilla; por nuk është e nevojshme ta përsëris apo plotësoj këtë (dhe, përballë prirjes drejt madhështisë që ka sot gjithçka, kjo duket madje e pamundur): mjafton të theksohet si përfundim i sigurt se gjendja joartistike e një populli nuk shfaqet vetëm në kohë të këqija e në mënyrë të vrazhdë, por edhe në kohë të mira e në çdo mënyrë, kështu që shtypja dhe ndalimi ndryshojnë vetëm nga shkalla prej doktoraturave të nderit, emërimeve në akademi dhe ndarjes së çmimeve.

Gjithnjë kam dyshuar se ky kundërshtim shumëformësh i një populli që mburret me dashurinë për artin kundër artit dhe shpirtit më të hollë nuk është gjë tjetër veçse marrëzi, ndoshta një lloj i veçantë i saj, një marrëzi e veçantë artistike dhe ndoshta edhe e ndjenjës; së paku shfaqet në atë mënyrë që ajo që e quajmë shpirtbukuri do të ishte njëkohësisht edhe bukurmarrëzi; dhe as sot nuk shoh shumë arsye për t’u larguar nga ky mendim.

Natyrisht, marrëzisë nuk mund t’i ngarkohet gjithçka që e shëmton një çështje aq plotësisht njerëzore sa arti; siç na kanë mësuar sidomos përvojat e viteve të fundit, duhet të mbetet vend edhe për llojet e ndryshme të mungesës së karakterit.
Por nuk do të duhej kundërshtuar se koncepti i marrëzisë nuk ka vend këtu, sepse lidhet me mendjen e jo me ndjenjat, ndërsa arti varet nga këto të fundit.
Ky do të ishte një gabim.
Edhe kënaqësia estetike është gjykim dhe ndjenjë. Dhe ju kërkoj leje që kësaj formule të madhe, të cilën e kam huazuar nga Kanti, t’i shtoj jo vetëm kujtesën se Kanti flet për fuqinë estetike të gjykimit dhe një gjykim shijeje, por edhe të përsëris menjëherë antinomitë te të cilat ajo çon:

Teza: Gjykimi i shijes nuk mbështetet në koncepte, sepse përndryshe do të mund të diskutohej për të (të vendosej me provë).

Antiteza: Ai mbështetet në koncepte, sepse përndryshe për të nuk do të mund as të polemizohej (të synohej një pajtim).

Dhe tani do të doja të pyesja nëse një gjykim i ngjashëm me një antinomi të ngjashme nuk qëndron edhe në themel të politikës dhe të rrëmujës së jetës në përgjithësi? Dhe a nuk duhet që atje ku banojnë gjykimi dhe arsyeja të presim edhe motrat e motërzat e tyre, format e ndryshme të marrëzisë?
Kaq për rëndësinë e saj. Erazmi i Roterdamit shkroi në veprën e tij magjepsëse dhe ende të freskët »Lavdërimi i marrëzisë« se pa disa marrëzira njeriu as që do të vinte në botë!

*

Shumë njerëz e shfaqin ndjenjën e tyre për sundimin sa të paturpshëm, aq edhe të fuqishëm të marrëzisë mbi ne duke u treguar miqësisht dhe në mënyrë komplotuese të habitur sapo dëgjojnë se dikush të cilit i besojnë ka ndër mend ta thërrasë këtë përbindësh me emër.
Këtë përvojë nuk munda ta bëja vetëm me veten në fillim, por shpejt njoha edhe vlefshmërinë e saj historike, kur, duke kërkuar paraardhës në trajtimin e marrëzisë – prej të cilëve, çuditërisht, më janë bërë të njohur fare pak; por të urtët duket se parapëlqejnë të shkruajnë për urtësinë! –, një mik dijetar më dërgoi botimin e shtypur të një ligjërate të mbajtur në vitin 1866, autor i së cilës ishte nxënësi i Hegelit dhe profesori në Halle, Joh. Ed. Erdmann.
Kjo ligjëratë, që quhet »Mbi marrëzinë«, nis menjëherë me faktin se edhe vetë njoftimi i saj qenka pritur me të qeshura; dhe qëkur e di se kjo mund t’i ndodhë edhe një hegeliani, jam i bindur se në një sjellje të tillë të njerëzve ndaj atyre që duan të flasin për marrëzinë ka një domethënie të veçantë, ndërsa mbahem shumë pasigurt te bindja se kam sfiduar një fuqi psikologjike të madhe dhe thellësisht të dyzuar.

Prandaj po e pranoj më mirë menjëherë dobësinë time përballë saj: nuk e di çfarë është. Nuk kam zbuluar asnjë teori të marrëzisë, me ndihmën e së cilës të mund të guxoja të shpëtoja botën; po, madje as brenda kufijve të përmbajtjes shkencore nuk kam gjetur ndonjë studim që ta kishte bërë objekt të vetin, apo qoftë edhe një marrëveshje për konceptin e saj, e cila, mirë a keq, të ishte krijuar gjatë trajtimit të gjërave të afërta. Kjo mund të vijë nga padija ime, por ka më shumë gjasa që pyetja »Çfarë është marrëzia?« t’u përshtatet zakoneve të sotme të të menduarit po aq pak sa pyetjet se çfarë janë mirësia, bukuria ose elektriciteti.

Megjithatë, dëshira për ta formuar këtë koncept dhe për t’iu përgjigjur sa më kthjellët një pyetjeje të tillë paraprake të gjithë jetës është mjaft tërheqëse; prandaj një ditë edhe unë rashë pre e pyetjes se çfarë është marrëzia »në të vërtetë«, e jo se si parakalon, ndonëse përshkrimi i kësaj të fundit do të ishte shumë më tepër detyra dhe aftësia ime profesionale. Dhe, meqë nuk doja t’ia dilja në mënyrë poetike dhe nuk mundesha në mënyrë shkencore, e provova në mënyrën më naive, siç është gjithmonë e afërt në raste të tilla: thjesht ndoqa përdorimin e fjalës i marrë dhe të familjes së saj, kërkova shembujt më të zakonshëm dhe u përpoqa të lidhja atë që po shkruaja.

Një mënyrë e tillë, për fat të keq, ka gjithmonë diçka prej gjuetisë së fluturës së lakrës: atë që mendon se po vëzhgon e ndjek për njëfarë kohe pa e humbur, por meqë nga drejtime të tjera afrohen në shtigje krejt të njëjta zigzage edhe flutura të tjera, shumë të ngjashme, shpejt nuk e di më nëse po ndjek ende të njëjtën. Prandaj edhe te shembujt nga familja e marrëzisë nuk do të mund të dallohet gjithmonë nëse janë ende vërtet të lidhur prej origjinës apo vetëm nga jashtë dhe pa u vënë re e çojnë vëzhgimin nga njëri te tjetri; dhe nuk do të jetë fort e lehtë t’i futësh nën një kapelë për të cilën mund të thuhet se i përket vërtet një budallai.

*

Në rrethana të tilla është pothuajse njësoj si fillohet, prandaj le të fillojmë disi: ndoshta më së miri menjëherë me vështirësinë fillestare, se kushdo që dëshiron të flasë për marrëzinë ose të marrë pjesë me dobi në një bisedë të tillë duhet të supozojë për veten se nuk është i marrë; dhe kështu shfaq se e quan veten të zgjuar, megjithëse përgjithësisht vetë kjo quhet shenjë marrëzie!

Nëse tani i hyjmë pyetjes përse quhet marrëzi ta shfaqësh veten si të zgjuar, së pari na imponohet një përgjigje që duket se mban pluhurin e orendive të stërgjyshërve: qenka më e kujdesshme të mos dukesh i zgjuar. Ka të ngjarë që ky kujdes thellësisht mosbesues, sot në shikim të parë aspak më i kuptueshëm, të vijë ende nga rrethana ku për më të dobëtin ishte vërtet më e zgjuar të mos mbahej për të zgjuar: zgjuarsia e tij mund t’i kushtonte jetën të fortit! Marrëzia, përkundrazi, e vë mosbesimin në gjumë; ajo »çarmatos«, siç thuhet ende sot.

Gjurmë të një mendjemprehtësie të tillë të vjetër dhe dinakërie të marrë gjenden vërtet ende në marrëdhënie varësie, ku forcat janë ndarë aq pabarabartë sa më i dobëti kërkon shpëtimin duke u shtirur më i marrë nga ç’është; ato shfaqen, për shembull, si e ashtuquajtura dinakëri fshatare, pastaj në marrëdhëniet e shërbëtorëve me zotërinjtë që e kanë kulturën gjithmonë në majë të gjuhës, në marrëdhënien e ushtarit me eprorin, të nxënësit me mësuesin dhe të fëmijës me prindërit. Atë që ka pushtetin e acaron më pak kur i dobëti nuk mundet sesa kur nuk do. Marrëzia madje »e dëshpëron«, pra e çon qartazi në një gjendje dobësie!
Me këtë përputhet për bukuri se zgjuarsia e »zemëron« lehtë! Te i nënshtruari ajo vlerësohet, por vetëm për sa kohë lidhet me përkushtim të pakushtëzuar. Në çastin kur i mungon kjo dëshmi e emrit të mirë dhe bëhet e pasigurt nëse i shërben përfitimit të sunduesit, ajo quhet më rrallë zgjuarsi sesa pamodesti, paturpësi ose dredhi; dhe shpesh krijohet përshtypja sikur të paktën cenon nderin dhe autoritetin e sunduesit, edhe kur në të vërtetë nuk kërcënon sigurinë e tij.

Në edukim kjo shprehet duke e trajtuar më ashpër një nxënës të talentuar e rebel sesa një që kundërshton nga topitja. Në moral ka çuar te përfytyrimi se një vullnet duhet të jetë aq më i keq, sa më e mirë të jetë njohuria kundër së cilës vepron.

As drejtësia nuk ka mbetur krejt e paprekur nga ky paragjykim personal dhe zakonisht e gjykon zbatimin e menduar të një krimi me mospëlqim të veçantë si »të rafinuar« dhe »të pagdhendur në ndjenja«.

Nga politika secili le t’i marrë shembujt atje ku i gjen.

Por edhe marrëzia – këtu me siguri duhet kundërshtuar – mund të acarojë dhe nuk qetëson kurrsesi në të gjitha rrethanat.

Shkurt, ajo zakonisht ngjall padurim, por në raste të pazakonta edhe mizori; dhe teprimet e neveritshme të kësaj mizorie të sëmurë, të cilat zakonisht quhen sadizëm, mjaft shpesh i tregojnë njerëzit e marrë në rolin e viktimës.
Kjo vjen qartazi ngaqë ata bien më lehtë se të tjerët pre e mizorit; por duket se lidhet edhe me faktin që pambrojtshmëria e tyre, e ndjeshme nga të gjitha anët, e tërbon përfytyrimin ashtu si era e gjakut epshin e gjuetisë dhe e josh në një shkretëtirë ku mizoria shkon pothuajse vetëm për këtë arsye »tepër larg«, sepse nuk gjen më askund kufi.

Kjo është një tipar vuajtjeje te vetë shkaktari i vuajtjes, një dobësi e ngulitur në vrazhdësinë e tij; dhe megjithëse zemërimi i privilegjuar i dhembshurisë së fyer rrallë lejon të vihet re, edhe mizorisë, ashtu si dashurisë, i duhen dy që i përshtaten njëri-tjetrit! Ta shqyrtoje këtë do të ishte vërtet mjaft e rëndësishme në një njerëzim që mundohet nga »mizoria e tij frikacake ndaj më të dobëtve« (dhe kështu tingëllon ndoshta edhe përkufizimi më i zakonshëm i sadizmit), siç mundohet njerëzimi i sotëm; por duke pasur parasysh vijën kryesore të lidhjes së ndjekur dhe mbledhjen e shpejtë të shembujve të parë, ndoshta edhe ajo që u tha duhet të quhet tashmë shmangie, dhe në tërësi prej saj nuk fitohet më shumë sesa se mund të jetë marrëzi të mburresh me zgjuarsinë, por nuk është gjithmonë e zgjuar të fitosh nam si i marrë.

Nga kjo nuk mund të përgjithësohet asgjë; ose i vetmi përgjithësim që mund të lejohej qysh këtu do të duhej të ishte se gjëja më e zgjuar në këtë botë është të biesh sa më pak në sy! Dhe vërtet kjo vijë përmbyllëse nën gjithë urtësinë nuk është hequr edhe aq rrallë.

Por edhe më shpesh ky përfundim njerëzshmangës përdoret vetëm përgjysmë ose thjesht simbolikisht e si zëvendësim; atëherë e çon vështrimin në rrethin e urdhërimeve të modestisë dhe urdhërimeve edhe më të gjera, pa qenë e nevojshme të largohet krejt nga fusha e marrëzisë dhe zgjuarsisë.
Si nga frika se mos duken të marrë, ashtu edhe nga frika se mos shkelin mirësjelljen, shumë njerëz e mbajnë veten për të zgjuar, por nuk e thonë. Dhe nëse megjithatë ndihen të detyruar të flasin për këtë, e shprehin tërthorazi, për shembull duke thënë për veten: »Nuk jam më i marrë se të tjerët.«
Edhe më e parapëlqyer është të shtohet, sa më paanshmërisht dhe objektivisht, vërejtja: »Besoj se mund të them për veten se kam një inteligjencë normale.« Dhe ndonjëherë bindja për zgjuarsinë vetjake shfaqet edhe nga dera e pasme, për shembull në shprehjen: »Nuk lejoj të më bëjnë budalla!«

Aq më e habitshme është se jo vetëm individi i fshehtë e sheh veten në mendimet e tij si jashtëzakonisht të zgjuar e të pajisur mirë, por edhe njeriu që vepron në histori, sapo ka fuqinë për këtë, thotë ose urdhëron të thuhet për të se është tej mase i zgjuar, i ndriçuar, i denjë, i lartësuar, i hirshëm, i zgjedhur nga Zoti dhe i thirrur prej historisë.
Po, ai e thotë me kënaqësi edhe për një tjetër, nga pasqyrimi i të cilit ndihet i ndriçuar. Në tituj dhe forma adresimi si Madhëri, Eminencë, Shkëlqesi, Magnificencë, Hir dhe të ngjashme, kjo është ruajtur e ngurtësuar dhe mezi gjallërohet më nga vetëdija; por shfaqet menjëherë sërish me gjallëri të plotë kur njeriu sot flet si masë.

Në veçanti, një shtresë e caktuar e mesme e ulët e shpirtit dhe e botës së brendshme është krejt e paturpshme ndaj nevojës për t’u ngritur mbi të tjerët, sapo shfaqet nën mbrojtjen e partisë, kombit, sektit ose drejtimit artistik dhe mund të thotë Ne në vend të Unë.
Me një rezervë që vetëkuptohet dhe mund të lihet mënjanë, këtë ngritje mbi të tjerët mund ta quajmë edhe kotësi; dhe vërtet shpirti i shumë popujve e shteteve sot sundohet nga ndjenja, ndër të cilat kotësia zë pa dyshim një nga vendet e para. Midis marrëzisë dhe kotësisë ka pasur që nga lashtësia një lidhje të ngushtë dhe ndoshta ajo na jep një shenjë. Njeriu i marrë zakonisht duket kotësisht mendjemadh qoftë vetëm sepse i mungon zgjuarsia për ta fshehur; por në të vërtetë as kjo nuk nevojitet, sepse farefisnia e marrëzisë me kotësinë është e drejtpërdrejtë: një njeri kotësisht mendjemadh krijon përshtypjen se arrin më pak nga sa mundet; ai i ngjan një makine që lëshon avullin nga një vend që nuk puthitet mirë. Fjala e vjetër »Marrëzia dhe krenaria rriten në të njëjtin dru« nuk do të thotë gjë tjetër, po aq sa shprehja se kotësia »verbon«.

Me konceptin e kotësisë lidhim vërtet pritjen e një arritjeje më të vogël, sepse fjala gjermane »eitel« në kuptimin e saj kryesor do të thotë pothuajse të njëjtën gjë si »e kotë«. Dhe kjo ulje e arritjes pritet edhe atje ku në të vërtetë ka arritje: kotësia dhe talenti jo rrallë lidhen me njëra-tjetrën; por atëherë na krijohet përshtypja se mund të arrihej më shumë, sikur njeriu i kotë të mos pengonte vetveten. Ky përfytyrim këmbëngulës i uljes së arritjes do të dalë më vonë edhe si përfytyrimi më i përgjithshëm që kemi për marrëzinë.

Por sjellja e kotë, siç dihet, nuk shmanget vetëm sepse mund të jetë e marrë, por para së gjithash edhe si cenim i mirësjelljes. »Vetëlavdërimi qelbet«, thotë një fjalë e prerë, dhe kjo do të thotë se të mburresh me të madhe, të flasësh shumë për veten e ta lavdërosh atë nuk quhet vetëm e pamend, por edhe e pahijshme.

Nëse nuk gaboj, kërkesat e mirësjelljes që cenohen kështu u përkasin urdhërimeve shumëformëshe të përmbajtjes dhe mbajtjes së largësisë, të caktuara për të kursyer vetëvlerësimin, duke supozuar se ai nuk është më i vogël te tjetri sesa te vetja. Urdhërime të tilla largësie drejtohen edhe kundër përdorimit të fjalëve tepër të hapura, rregullojnë përshëndetjen dhe adresimin, nuk lejojnë që njerëzit të kundërshtojnë njëri-tjetrin pa kërkuar ndjesë ose që një letër të fillojë me fjalën Unë; shkurt, kërkojnë respektimin e disa rregullave që njerëzit të mos i »afrohen tepër« njëri-tjetrit. Detyra e tyre është të barazojnë e lëmojnë marrëdhëniet, të lehtësojnë dashurinë për tjetrin dhe për veten dhe njëkohësisht të ruajnë, si të thuash, një temperaturë mesatare të marrëdhënieve njerëzore; rregulla të tilla gjenden në çdo shoqëri, në atë primitive madje më shumë se në atë shumë të qytetëruar, po, i njeh edhe shoqëria e kafshëve pa fjalë, siç mund të lexohet lehtë nga shumë prej ceremonive të saj.

Sipas këtyre urdhërimeve të largësisë, ndalohet të lavdërosh në mënyrë të bezdisshme jo vetëm veten, por edhe të tjerët.
T’i thuash dikujt në fytyrë se është gjeni ose shenjtor do të ishte pothuajse po aq e pabesueshme sa ta pohoje këtë për veten; dhe të lyje vetë fytyrën e të shkulje flokët, sipas ndjesisë së sotme, nuk do të ishte më mirë sesa të shaje një tjetër. Njerëzit kënaqen me vërejtjen se nuk janë tamam më të marrë ose më të këqij se të tjerët, siç u përmend edhe më parë!
Duket qartë se në rrethana të rregulluara ndalimi bie mbi shfaqjet e pafre dhe të padisiplinuara.

Dhe meqë pak më parë u fol për kotësinë me të cilën popujt dhe partitë sot e ngrenë veten lidhur me ndriçimin e tyre, tani duhet shtuar se shumica që shfrenohet – pikërisht si individi me maninë e madhështisë në ëndrrat e veta me sy hapur – nuk ka monopolizuar vetëm urtësinë, por edhe virtytin dhe e quan veten trim, fisnik, të pamposhtur, të devotshëm e të bukur; dhe se në botë ka një prirje të veçantë që njerëzit, kur shfaqen në numër të madh, t’i lejojnë vetes gjithçka që u ndalohet veç e veç.
Këto privilegje të Ne-së së rritur sot krijojnë drejtpërdrejt përshtypjen se qytetërimi dhe zbutja gjithnjë e më e madhe e individit duhet të baraspeshohen nga një çqytetërim i kombeve, shteteve dhe bashkësive të bindjeve që rritet në përpjesëtim të drejtë; dhe në këtë shfaqet qartazi një çrregullim i afektit, një çrregullim i ekuilibrit afektiv, i cili në thelb i paraprin kundërshtisë së Unë-së me Ne-në dhe çdo vlerësimi moral. Por a është kjo – duhet të pyesim – ende marrëzi, po, a ka ende ndonjë lidhje me marrëzinë?

Dëgjues të nderuar! Askush nuk dyshon në këtë!

Por, përpara përgjigjes, le të marrim më mirë frymë te një shembull që nuk është i pakëndshëm! Të gjithë ne, megjithëse veçanërisht ne burrat dhe sidomos të gjithë shkrimtarët e njohur, e njohim zonjën që dëshiron me çdo kusht të na besojë romanin e jetës së saj dhe shpirti i së cilës duket se ka qenë gjithmonë në një gjendje interesante, pa lindur një rezultat që ajo më tepër e pret pikërisht prej nesh.
A është e marrë kjo zonjë? Diçka që vjen nga bollëku i përshtypjeve zakonisht na pëshpërit: Është! Por mirësjellja dhe drejtësia kërkojnë të pranojmë se ajo nuk është e tillë në çdo pikëpamje dhe gjithmonë.
Ajo flet shumë për veten dhe në përgjithësi flet shumë.
Gjykon shumë prerazi dhe për gjithçka.
Është e kotë dhe e pamodest.
Na mëson shpesh.
Zakonisht jeta e saj e dashurisë nuk është në rregull dhe në përgjithësi jeta nuk i ecën fort mirë.
Por a nuk ka lloje të tjera njerëzish për të cilët vlejnë gjithçka ose shumica e këtyre?
Të flasësh shumë për veten, për shembull, është gjithashtu një ves i egoistëve, të shqetësuarve dhe madje i një lloji melankolikësh.

Dhe të gjitha së bashku vlejnë sidomos për rininë; tek ajo bën pjesë drejtpërdrejt ndër dukuritë e rritjes të flasë shumë për veten, të jetë e kotë, të japë mësime dhe të mos jetë fort në rregull me jetën, me një fjalë, të shfaqë pikërisht të njëjtat shmangie nga zgjuarsia dhe mirësjellja, pa qenë për këtë arsye e marrë ose më e marrë nga sa vjen natyrshëm prej faktit se – thjesht ende nuk është bërë e zgjuar!

Zonja dhe zotërinj! Gjykimet e jetës së përditshme dhe të njohjes së njerëzve zakonisht qëllojnë, por zakonisht edhe gabojnë. Ato nuk kanë lindur për hir të një doktrine të drejtë, por në të vërtetë janë vetëm lëvizje shpirtërore miratimi dhe kundërshtimi. Edhe ky shembull, pra, mëson vetëm se diçka mund të jetë e marrë, por nuk është e thënë të jetë, se kuptimi ndryshon me lidhjen në të cilën shfaqet diçka dhe se marrëzia është e endur dendur me gjëra të tjera, pa dalë askund filli me të cilin pëlhura mund të shthuret me një tërheqje.
Madje gjenialiteti dhe marrëzia janë të lidhura pazgjidhshmërisht, dhe ndalimin për të folur shumë e për të folur shumë për veten, nën kërcënimin e dënimit se do të quhet i marrë, njerëzimi e anashkalon në një mënyrë të veçantë: përmes poetit.
Ai mund të tregojë në emër të njerëzimit se diçka i shijoi ose se dielli qëndron në qiell, mund të zbulojë veten, të nxjerrë sekrete, të bëjë rrëfime, të japë pa mëshirë llogari personale (të paktën shumë poetë e çmojnë këtë!); dhe e gjithë kjo duket tamam sikur njerëzimi në këtë përjashtim i lejon vetes diçka që përndryshe do t’ia ndalonte. Në këtë mënyrë ai flet paprerë për veten dhe, me ndihmën e poetit, i ka treguar tashmë miliona herë të njëjtat histori dhe përvoja, duke ndryshuar vetëm rrethanat, pa nxjerrë prej tyre ndonjë përparim apo shtim të kuptimit: a nuk do të duhej që, në përdorimin që i bën poezisë së vet dhe në përshtatjen e saj ndaj këtij përdorimi, të dyshohej më në fund edhe vetë për marrëzi? Unë, nga ana ime, nuk e quaj këtë aspak të pamundur!

Midis fushave të përdorimit të marrëzisë dhe imoralitetit – fjala e fundit e kuptuar në kuptimin më të gjerë, jo të zakonshëm sot, që është pothuajse e njëjta gjë si mungesa e shpirtit, por jo si mungesa e të kuptuarit – ekziston sidoqoftë një identitet dhe ndryshim i ndërlikuar. Dhe kjo përkatësi e përbashkët është pa dyshim e ngjashme me mënyrën si Joh. Ed. Erdmann e shprehu në një vend të rëndësishëm të ligjëratës së përmendur më parë me fjalët se vrazhdësia është »praktika e marrëzisë«. Ai tha: »Fjalët nuk janë... shfaqja e vetme e një gjendjeje të shpirtit. E njëjta gjë zbulohet edhe në veprime. Po kështu edhe marrëzia. Jo vetëm të jesh i marrë, por të veprosh, të bësh marrëzira« – pra praktika e marrëzisë – »ose marrëzinë in Action e quajmë vrazhdësi.« Ky pohim tërheqës nuk na mëson asgjë më pak se se marrëzia është një gabim i ndjenjës – sepse vrazhdësia është e tillë! Dhe kjo na kthen drejt e në drejtimin e atij »çrregullimi të afektit« dhe »çrregullimit të ekuilibrit afektiv«, që mund të përmendeshin më parë vetëm me shenja, pa gjetur shpjegim.

As shpjegimi që gjendet në fjalët e Erdmann-it nuk mund të përputhet plotësisht me të vërtetën, sepse, përveç faktit se ai synonte vetëm individin e vrazhdë, të palatuar, në kundërshti me »arsimimin« dhe nuk përfshin aspak të gjitha format e përdorimit të marrëzisë, edhe vrazhdësia nuk është vetëm marrëzi dhe marrëzia nuk është vetëm vrazhdësi; prandaj në marrëdhënien midis afektit dhe inteligjencës, kur bashkohen në »marrëzi të zbatuar«, mbetet ende shumë për t’u shpjeguar, gjë që duhet së pari, dhe ndoshta përsëri më së miri me shembuj, të nxirret në pah.

*

Që konturet e konceptit të marrëzisë të dalin siç duhet, para së gjithash është e nevojshme të zbutet gjykimi se marrëzia është vetëm ose kryesisht mungesë e mendjes; siç u përmend edhe më parë, përfytyrimi më i përgjithshëm që kemi për të duket se është ai i dështimit në veprimtaritë nga më të ndryshmet, i mungesës trupore dhe shpirtërore në përgjithësi.
Për këtë ka një shembull shprehës në të folmet tona vendase: shurdhësia e pjesshme, pra një mangësi trupore, shënohet me fjalën »derisch« ose »terisch«, që ndoshta do të thotë »törisch« – i pamend – dhe kështu i afrohet marrëzisë. Sepse pikërisht kështu qortimi për marrëzi përdoret në gjuhën popullore edhe gjetkë.

Kur një garues lëshon pe ose gabon në çastin vendimtar, më pas thotë: »Isha si i gozhduar!« ose »Nuk e di ku e kisha kokën!«, ndonëse pjesa e kokës në not ose boks mund të quhet jo qartësisht e kufizuar. Po ashtu, mes djemve dhe shokëve të sportit, ai që sillet me ngathtësi do të quhet i marrë, edhe sikur të jetë Hölderlin. Ka edhe marrëdhënie biznesi ku një njeri që nuk është as dinak, as i pandërgjegjshëm quhet i marrë. Në tërësi, këto janë marrëzi që u përgjigjen zgjuarsive më të vjetra se ajo që sot nderohet publikisht; dhe, nëse jam i informuar mirë, në kohët e vjetra gjermanike jo vetëm përfytyrimet morale, por edhe konceptet e asaj që është e ditur, me përvojë dhe e urtë, pra konceptet intelektuale, lidhen me luftën dhe betejën.

Kështu çdo zgjuarsi ka marrëzinë e vet, dhe madje psikologjia e kafshëve ka zbuluar në provat e saj të inteligjencës se çdo »lloji të arritjes« mund t’i caktohet një »lloj marrëzie«.
Prandaj, po të kërkonim një koncept sa më të përgjithshëm të zgjuarsisë, nga këto krahasime do të dilte afërsisht koncepti i zotësisë, dhe gjithçka e pazotë do të mund të quhej herë pas here edhe e marrë; në të vërtetë kështu ndodh edhe kur zotësia që i përket një marrëzie nuk quhet fjalë për fjalë zgjuarsi. Se cila zotësi del në plan të parë dhe në një kohë të caktuar e mbush me përmbajtjen e saj konceptin e zgjuarsisë dhe marrëzisë, varet nga forma e jetës.

Në kohë pasigurie personale, në konceptin e zgjuarsisë do të shprehen dinakëria, dhuna, mprehtësia e shqisave dhe shkathtësia trupore; në kohë të një qëndrimi ndaj jetës më të shpirtëzuar – me kufizimet fatkeqësisht të nevojshme mund të thuhet edhe: borgjez – vendin e tyre e zë puna e kokës. Më saktë, këtë duhet ta bënte puna më e lartë e shpirtit, por në rrjedhën e gjërave prej saj është krijuar mbizotërimi i arritjes së mendjes, i shkruar njerëzimit të zënë në fytyrën e zbrazët nën ballin e fortë; dhe kështu ka ndodhur që sot zgjuarsia dhe marrëzia, sikur të mos mund të ishte ndryshe, lidhen vetëm me mendjen dhe shkallët e zotësisë së saj, ndonëse kjo është pak a shumë e njëanshme.

Përfytyrimi i përgjithshëm i pazotësisë, i lidhur që nga fillimi me fjalën i marrë – si në kuptimin e pazotësisë për gjithçka, ashtu edhe në kuptimin e çdo pazotësie të veçantë –, ka edhe një pasojë mjaft mbresëlënëse: meqë »i marrë« dhe »marrëzi« nënkuptojnë paaftësinë e përgjithshme, ato herë pas here mund të zëvendësojnë çdo fjalë që duhet të shënojë një paaftësi të veçantë. Kjo është një nga arsyet pse qortimi i ndërsjellë për marrëzi është sot kaq jashtëzakonisht i përhapur. (Në një lidhje tjetër është edhe shkaku pse koncepti kufizohet kaq vështirë, siç kanë treguar shembujt tanë.) Le të shohim shënimet që gjenden në anët e romaneve më kërkuese, të cilat kanë qenë për një kohë të gjatë në qarkullimin pothuajse anonim të huazimit; këtu, ku lexuesi është vetëm me poetin, gjykimi i tij shprehet me dëshirë me fjalën »marrëzi!« ose me barasvlerat e saj, si »budallallëk!«, »pa kuptim!«, »marrëzi e patregueshme!« dhe të ngjashme.
Po kështu, këto janë fjalët e para të zemërimit kur njeriu, në shfaqje teatrore ose ekspozita pikturash, del si masë kundër artistit dhe skandalizohet.

Këtu duhet kujtuar edhe fjala »kitsch«, e cila si gjykim i parë mes vetë artistëve është më e parapëlqyer se çdo tjetër; megjithatë, të paktën me sa di unë, koncepti i saj nuk mund të përcaktohet dhe përdorshmëria e saj të shpjegohet ndryshe përveçse me foljen »verkitschen«, që në përdorim dialektor do të thotë »ta japësh nën çmim« ose »ta shesësh lirë«. Pra, »kitsch« ka kuptimin e një malli tepër të lirë ose të nxjerrë në shitje me çdo kusht, dhe besoj se ky kuptim, natyrisht i bartur në fushën shpirtërore, mund të gjendet në themel sa herë që fjala përdoret pa vetëdije në mënyrë të drejtë.
Meqë malli i shitur me çdo kusht dhe rraqet hyjnë në këtë fjalë kryesisht përmes kuptimit të lidhur me to si mall i pazotë e i papërshtatshëm, ndërsa pazotësia dhe papërshtatshmëria përbëjnë edhe bazën e përdorimit të fjalës i marrë, vështirë se është teprim të pohojmë se kemi prirje ta quajmë »disi të marrë« gjithçka që nuk na pëlqen – sidomos nëse, përveç kësaj, shtiremi se e çmojmë si diçka të lartë ose shpirtbukurore!

Për përcaktimin e këtij »disi« është domethënëse se përdorimi i shprehjeve të marrëzisë përshkohet thellë nga një përdorim i dytë, që përfshin shprehjet po aq të papërsosura për të ultën dhe moralisht të neveritshmen; kjo e kthen vështrimin te diçka që e ka vënë re edhe më parë, te bashkësia e fatit e koncepteve »i marrë« dhe »i pahijshëm«. Sepse jo vetëm »kitsch«, shprehja estetike me prejardhje intelektuale, por edhe fjalët morale »plehra!«, »e neveritshme!«, »e shëmtuar!«, »e sëmurë!«, »e pacipë!« janë kritika arti dhe gjykime për jetën, të përmbledhura e të pazhvilluara.
Por ndoshta këto shprehje përmbajnë ende një përpjekje shpirtërore, një ndryshim kuptimi, edhe kur përdoren pa dallim; atëherë në fund i zëvendëson pasthirrma vërtet tashmë gjysmë pa fjalë »Çfarë poshtërsie!«, e cila zë vendin e gjithçkaje tjetër dhe mund ta ndajë sundimin e botës me pasthirrmën »Çfarë marrëzie!«. Sepse duket qartë se këto dy fjalë mund të zëvendësojnë herë pas here të gjitha të tjerat, ngaqë »i marrë« ka marrë kuptimin e pazotësisë së përgjithshme dhe »i ulët« atë të shkeljes së përgjithshme të moralit; dhe nëse përgjojmë çfarë thonë njerëzit sot për njëri-tjetrin, duket se autoportreti i njerëzimit, që lind i pambikëqyrur nga fotografitë e ndërsjella në grup, është përzier vetëm nga variantet e këtyre dy fjalëve të shëmtuara!

Ndoshta ia vlen të mendojmë për këtë. Pa dyshim, të dyja paraqesin shkallën më të ulët të një gjykimi të pazhvilluar, një kritikë ende krejt të pandarë, e cila ndien se diçka është gabim, por nuk mund të thotë çfarë. Përdorimi i këtyre fjalëve është shprehja më e thjeshtë dhe më e keqe mbrojtëse që mund të gjendet; është fillimi i një përgjigjeje dhe tashmë edhe fundi i saj. Në të ka diçka prej një »qarku të shkurtër« dhe kuptohet më mirë po të merret parasysh se I marrë dhe I ulët, çfarëdo që të nënkuptojnë, përdoren edhe si sharje.

Sepse kuptimi i sharjeve, siç dihet, nuk qëndron aq shumë te përmbajtja e tyre sesa te përdorimi; dhe shumë prej nesh mund t’i duan gomarët, por do të fyhen po t’i quajë dikush gomarë. Sharja nuk përfaqëson atë që paraqet, por një përzierje përfytyrimesh, ndjenjash dhe qëllimesh, të cilën nuk është aspak e aftë ta shprehë, por vetëm ta sinjalizojë. Meqë ra fjala, këtë e ka të përbashkët me fjalët e modës dhe të huaja, prandaj këto duken të pazëvendësueshme edhe kur mund të zëvendësoheshin plotësisht. Për këtë arsye, te sharjet ka edhe diçka të paimagjinueshme që të ngacmon, e cila përputhet me qëllimin e tyre, por jo me përmbajtjen; dhe ndoshta më qartë kjo duket te fjalët ngacmuese e tallëse të rinisë: një fëmijë mund të thotë »Busch!« ose »Moritz!« dhe, për shkak të lidhjeve të fshehta, ta çojë një tjetër në tërbim.

Ajo që mund të thuhet kështu për sharjet, fjalët ngacmuese, të modës dhe të huaja, mund të thuhet edhe për fjalët e shakasë, parullat dhe fjalët e dashurisë; ajo që i bashkon të gjitha këto fjalë përndryshe aq të ndryshme është se i shërbejnë një afekti dhe se pikërisht pasaktësia dhe joobjektiviteti i tyre u mundësojnë në përdorim të dëbojnë fusha të tëra fjalësh më të qëlluara, më objektive e më të sakta. Në jetë duket se ndonjëherë ka nevojë për këtë dhe vlera e saj duhet lënë e paprekur; por ajo që ndodh në raste të tilla është pa dyshim e marrë, ecën, si të thuash, në të njëjtat rrugë me marrëzinë; kjo lidhje mund të studiohet më qartë te shembulli kryesor dhe shtetëror i humbjes së kokës: te paniku.

Kur mbi një njeri vepron diçka tepër e fortë për të, qoftë një frikë e beftë apo një trysni e vazhdueshme shpirtërore, ndodh që ky njeri papritur bën »diçka pa kokë«. Mund të fillojë të ulërijë, në thelb jo ndryshe nga një fëmijë, mund të ikë »verbërisht« nga rreziku ose të hidhet po aq verbërisht në të, mund ta pushtojë një prirje shpërthyese për të shkatërruar, sharë ose vajtuar. Në përgjithësi, në vend të një veprimi të qëllimshëm që do të kërkonte gjendja e tij, do të prodhojë një mori veprimesh të tjera, që në dukje janë gjithmonë, por tepër shpesh edhe vërtet, pa qëllim, madje kundër qëllimit. Këtë lloj kundërloje e njohim më së miri nga »frika e panikut«; por nëse fjala nuk kuptohet tepër ngushtë, mund të flitet edhe për panik zemërimi, lakmie, madje edhe butësie, kudo ku një gjendje eksitimi nuk mund të ngopet ndryshe veçse në një mënyrë po aq të gjallë sa të verbër e të pakuptimtë.

Se ekziston një panik i trimërisë, i cili nga ai i frikës ndryshon vetëm nga drejtimi i kundërt i veprimit, e ka vënë re prej kohësh një burrë po aq mendjehollë sa trim.
Psikologjikisht, ajo që ndodh kur nis paniku quhet ndërprerje e inteligjencës dhe në përgjithësi e formimit më të lartë shpirtëror, në vend të të cilit del në pah një mekanizëm më i vjetër i shpirtit; por mund të shtohet se, me paralizimin dhe ndërprerjen e mendjes në raste të tilla, nuk ndodh aq shumë një zbritje drejt veprimit instinktiv sa një kalim përmes kësaj fushe deri te instinkti i nevojës së fundit dhe te një formë e fundit e veprimit në nevojë. Kjo mënyrë veprimi ka formën e hutimit të plotë, është pa plan dhe duket e braktisur si nga arsyeja, ashtu edhe nga çdo instinkt shpëtues; por plani i saj i pavetëdijshëm është të zëvendësojë cilësinë e veprimeve me numrin e tyre, dhe dinakëria e saj jo e vogël mbështetet te gjasa që mes njëqind përpjekjeve të verbra, të dështuara, të gjendet edhe një goditje. Një njeri në humbjen e kokës, një insekt që përplaset aq gjatë pas gjysmës së mbyllur të dritares derisa rastësisht përmes së hapurës »bie« në liri, në hutim nuk bëjnë gjë tjetër nga ajo që teknika luftarake bën me përllogaritje të menduar, kur e »mbulon« një shënjestër me një tufë zjarri ose me zjarr të shpërndarë, po, edhe kur përdor një predhë me saçme ose granatë.
Me fjalë të tjera, kjo do të thotë ta zëvendësosh veprimin e drejtuar me një veprim vëllimor, dhe asgjë nuk është aq njerëzore sa ta zëvendësosh cilësinë e fjalëve ose veprimeve me sasinë e tyre.

Por në përdorimin e fjalëve të paqarta ka diçka shumë të ngjashme me përdorimin e shumë fjalëve, sepse sa më e paqartë të jetë një fjalë, aq më i madh është vëllimi i asaj për të cilën mund të përdoret; dhe e njëjta gjë vlen për joobjektivitetin.

Nëse këto janë të marra, atëherë marrëzia përmes tyre është e afërt me gjendjen e panikut, dhe edhe përdorimi i tepruar i këtij qortimi e i të ngjashmëve me të nuk do të jetë fort larg një përpjekjeje shpirtërore shpëtimi me metoda arkaike-primitive – dhe, siç mund të thuhet me të drejtë, të sëmura. Dhe vërtet, në përdorimin e drejtë të qortimit se diçka është me të vërtetë marrëzi ose poshtërsi, mund të dallohet jo vetëm një ndërprerje e inteligjencës, por edhe prirja e verbër për shkatërrim të pakuptimtë ose ikje. Këto fjalë nuk janë vetëm sharje, por përfaqësojnë një sulm të tërë sharjesh. Atje ku diçka mund të shprehet vetëm me to, dhuna fizike është pranë. Për t’u kthyer te shembujt e përmendur më parë, në raste të tilla pikturat sulmohen me çadra (dhe për më tepër në vend të atij që i ka pikturuar), librat përplasen përtokë sikur të mund të çhelmoheshin kështu. Por ekziston edhe trysnia paralizuese që i paraprin kësaj dhe prej së cilës ajo duhet të çlirojë: njeriu »pothuajse mbytet« nga zemërimi; »asnjë fjalë nuk mjafton«, përveç pikërisht atyre më të përgjithshme e më të varfra në kuptim; njeriut »i humbet fjala«, duhet »të shfryhet«. Kjo është ajo shkallë e pagojësisë, po, e pamendimit, që i paraprin shpërthimit! Ajo nënkupton një gjendje të rëndë pamjaftueshmërie, dhe më në fund shpërthimi zakonisht nis me fjalët thellësisht të tejdukshme se njeriut »diçka më në fund i është bërë tepër e marrë«. Por kjo diçka është vetë ai. Në kohë kur çmohet shumë një forcë e madhe dhe e vendosur veprimi, është e nevojshme të kujtojmë edhe atë që ndonjëherë i ngjan aq shumë sa ngatërrohet me të.

*

Zonja dhe zotërinj! Sot flitet shumë për një krizë të besimit të njerëzimit, një krizë të besimit që deri tani ende i jepej njerëzores; ajo mund të quhej edhe panik që po bëhet gati të zërë vendin e sigurisë se jemi të aftë t’i drejtojmë punët tona në liri dhe me arsye. Dhe nuk duhet të gënjehemi se këto dy koncepte morale dhe gjithashtu moralo-artistike, liria dhe arsyeja, që kanë ardhur te ne si shenja të dinjitetit njerëzor nga epoka klasike e kozmopolitizmit gjerman, që prej mesit të shekullit të nëntëmbëdhjetë ose pak më vonë nuk kanë qenë më krejt të shëndosha. Ato dalëngadalë »dolën nga qarkullimi«, njerëzit nuk dinin më »ç’të bënin« me to, dhe fakti që u lanë të tkurren ishte më pak vepër e kundërshtarëve sesa e miqve të tyre.

Prandaj nuk duhet të gënjehemi as se ne ose ata që vijnë pas nesh ndoshta nuk do t’u kthehemi këtyre përfytyrimeve të pandryshuara; detyra jonë dhe kuptimi i sprovave që i ngarkohen shpirtit do të jetë më tepër – dhe kjo është detyra aq rrallë e kuptuar, dhimbshëm shpresëdhënëse e çdo brezi – ta kryejmë kalimin gjithmonë të nevojshëm, po, shumë të dëshirueshëm drejt së resë me sa më pak humbje! Dhe aq më tepër, meqë është humbur kalimi drejt ideve të ndryshuara duke u ruajtur, që do të duhej të ndodhte në kohën e duhur, gjatë një veprimi të tillë na nevojiten përfytyrime ndihmëse për atë që është e vërtetë, e arsyeshme, domethënëse, e zgjuar dhe, në pasqyrim të përmbysur, edhe për atë që është e marrë. Por çfarë koncepti ose nënkoncepti të marrëzisë mund të formohet kur lëkunden konceptet e mendjes dhe të urtësisë? Për të treguar sa shumë ndryshojnë pikëpamjet me kohën, dua të përmend si një shembull të vogël se në një tekst dikur shumë të njohur të psikiatrisë pyetja:
»Çfarë është drejtësia?«
dhe përgjigjja ndaj saj:
»që të ndëshkohet tjetri!«
paraqiteshin si rast imbeciliteti, ndërsa sot përbëjnë bazën e një pikëpamjeje juridike shumë të diskutuar. Prandaj druaj se edhe shtjellimet më modeste nuk do të mund të përfundojnë pa lënë të paktën të kuptohet një bërthamë e pavarur nga ndryshimet e kohës. Kështu dalin edhe disa pyetje e vërejtje.

Nuk kam të drejtë të paraqitem si psikolog dhe as dua ta bëj; por t’i hedh të paktën një vështrim kalimtar kësaj shkence është, me gjasë, gjëja e parë prej së cilës mund të shpresohet ndihmë në rastin tonë. Psikologjia e vjetër ka dalluar ndërmjet ndijimit, vullnetit, ndjenjës dhe aftësisë për përfaqësim ose inteligjencës, dhe për të ishte e qartë se marrëzia ishte një shkallë e ulët e inteligjencës. Psikologjia e sotme, përkundrazi, ia ka hequr rëndësinë dallimit elementar të aftësive shpirtërore, ka njohur varësinë e ndërsjellë dhe ndërthurjen e veprimtarive të ndryshme të shpirtit dhe – me këtë – e ka bërë shumë më pak të thjeshtë përgjigjen ndaj pyetjes se çfarë do të thotë psikologjikisht marrëzia.

Natyrisht, edhe sipas pikëpamjes së sotme ekziston një pavarësi e kushtëzuar e veprimtarisë së mendjes; por edhe në rrethanat më të qeta, vëmendja, perceptimi, kujtesa e të tjera, po, pothuajse gjithçka që i përket mendjes, varen me gjasë edhe nga vetitë e botës së brendshme. Kësaj i shtohet, si në përjetimin e trazuar ashtu edhe në atë të përshpirtëruar, një ndërthurje e dytë e inteligjencës me afektin, që është thuajse e pazgjidhshme. Dhe kjo vështirësi për të ndarë mendjen nga ndjenja brenda konceptit të inteligjencës pasqyrohet natyrisht edhe në konceptin e marrëzisë; e kur, për shembull, psikologjia mjekësore e përshkruan të menduarit e njerëzve me aftësi të kufizuara mendore me fjalët: i varfër, i pasaktë, i paaftë për abstraksion, i paqartë, i ngadalshëm, që shpërqendrohet lehtë, sipërfaqësor, i njëanshëm, i ngurtë, i stërholluar, tepër i lëvizshëm, i shpërndarë, shihet menjëherë se këto veti tregojnë pjesërisht nga mendja dhe pjesërisht nga ndjenja.

Pra mund të thuhet: marrëzia dhe zgjuarsia varen si nga mendja, ashtu edhe nga ndjenja; se nga cila më shumë – nëse, për shembull, te imbeciliteti dobësia e inteligjencës »qëndron në plan të parë«, apo te ndonjë rigorist moral me emër është e mpirë ndjenja – kjo mund t’u lihet specialistëve, ndërsa ne laikët duhet t’ia dalim në një mënyrë disi më të lirë.
Në jetë, me njeri të marrë zakonisht kuptohet dikush që është »pak i dobët nga koka«. Por ka edhe shmangie nga më të ndryshmet të mendjes e të shpirtit, prej të cilave edhe një inteligjencë e lindur e padëmtuar mund të pengohet, të ndërpritet e të çorientohet aq shumë, sa në tërësi del diçka për të cilën gjuha sërish ka në dispozicion vetëm fjalën marrëzi. Kjo fjalë përfshin pra dy lloje në themel shumë të ndryshme: një marrëzi të ndershme e të thjeshtë dhe një tjetër që, sado paradoksale, madje është shenjë inteligjence. E para mbështetet më tepër në një mendje të dobët, e dyta në një mendje që është e dobët vetëm në raport me diçka; dhe kjo e fundit është shumë më e rrezikshmja.
Marrëzia e ndershme është pak e ngadaltë për të kuptuar dhe ka atë që quhet »tel i gjatë«. Ajo është e varfër në përfaqësime e fjalë dhe e ngathët në përdorimin e tyre.
Ajo parapëlqen të zakonshmen, sepse përsëritja e shpeshtë ia ngulit fort; dhe pasi ka kuptuar diçka, nuk është e prirur ta lërë t’ia marrin aq shpejt, ta zbërthejnë apo të fillojë vetë të dyshojë rreth saj. Në tërësi, ajo nuk ka pak nga faqet e kuqe të jetës! Vërtet, shpesh është e papërcaktuar në të menduar, dhe para përvojave të reja mendimet i ndalen lehtë krejt; por, në këmbim, kapet me parapëlqim pas asaj që mund të përjetohet me shqisa, që mund ta numërojë, si të thuash, me gishta. Me një fjalë, ajo është e dashura »marrëzi e kthjellët«; dhe po të mos ishte nganjëherë aq lehtëbesuese, e paqartë dhe njëkohësisht aq e pandreqshme sa të çon në dëshpërim, do të ishte një dukuri jashtëzakonisht e hijshme.

Nuk dua t’ia mohoj vetes ta stolis këtë dukuri edhe me disa shembuj që e tregojnë nga anë të tjera dhe që i kam marrë nga libri mësimor i psikiatrisë i Bleulerit: një imbecil shpreh me këto fjalë atë që ne do ta përmbledhnim me formulën »mjeku pranë shtratit të të sëmurit«:
»Një burrë që i mban dorën tjetrit, ai është shtrirë në shtrat, pastaj aty qëndron një murgeshë.«
Është mënyra e të shprehurit e një primitivi që pikturon!
Një shërbyese jo fort e kthjellët e quan shaka të keqe kur i kërkohet t’ia dorëzojë kursimet arkës, ku do të sillnin interes: askush nuk do të ishte aq i marrë sa t’i paguante asaj edhe diçka për t’ia ruajtur paratë! përgjigjet ajo; dhe në këtë shprehet një shpirt kalorësiak, një marrëdhënie me paranë që, në raste të veçanta, mund ta shihje ende në rininë time te pleq fisnikë!
Një imbecili të tretë, më në fund, i shënohet si simptomë se pohon që një monedhë dy-markëshe vlen më pak se një monedhë një-markëshe dhe dy gjysmëmarkëshe, sepse – kështu arsyeton ai – duhet ta këmbesh dhe pastaj merr më pak nga ç’duhet!
Shpresoj të mos jem i vetmi imbecil në këtë sallë që pajtohet me gjithë zemër me këtë teori të vlerës për njerëzit që nuk dinë të bëjnë kujdes kur këmbejnë para!

Por për t’u kthyer edhe një herë te marrëdhënia me artin: marrëzia e thjeshtë është vërtet shpesh artiste. Në vend që t’i përgjigjet një fjale nxitëse me një fjalë tjetër, siç ishte dikur shumë e zakonshme në disa eksperimente, ajo përgjigjet menjëherë me fjali të plota; dhe le të thuhet ç’të thuhet, këto fjali kanë diçka poetike brenda! Po përsëris disa prej këtyre përgjigjeve, duke dhënë fillimisht fjalën nxitëse:

»Ndez: Bukëpjekësi ndez drutë.
Dimër: Përbëhet nga bora.
Baba: Ai më hodhi një herë poshtë shkallëve.
Dasmë: Shërben për zbavitje.
Kopsht: Në kopsht moti është gjithmonë i bukur.
Fe: Kur shkon në kishë.
Kush ishte Wilhelm Tell-i: E kanë luajtur në pyll; aty kishte gra dhe fëmijë të maskuar.
Kush ishte Pjetri: Ai këndoi tri herë si gjel.«

Naiviteti dhe trupësia e madhe e përgjigjeve të tilla, zëvendësimi i përfaqësimeve më të larta me rrëfimin e një historie të thjeshtë, rrëfimi me rëndësi i gjërave të tepërta, i rrethanave dhe hollësive anësore, pastaj sërish ngjeshja shkurtuese si në shembullin e Pjetrit: të gjitha këto janë praktika tejet të lashta të poezisë; dhe edhe pse besoj se tepria e tyre, siç është shumë në modë, e afron poetin me idiotin, prapëseprapë nuk mund të mohohet as poetikja brenda këtij të fundit, dhe mbi këtë bie një dritë kur idioti mund të paraqitet në poezi me një kënaqësi të veçantë ndaj shpirtit të vet.

Me këtë marrëzi të ndershme, marrëzia më e lartë dhe pretenduese qëndron në një kundërshti vërtet tepër shpesh ulëritëse. Ajo nuk është aq mungesë inteligjence, sa dështim i saj ngaqë pretendon arritje që nuk i takojnë; dhe mund t’i ketë të gjitha vetitë e këqija të mendjes së dobët, por përveç tyre edhe të gjitha ato që shkakton një botë e brendshme e paekuilibruar, e deformuar, me lëvizje të pabarabarta – shkurt, çdo botë e brendshme që shmanget nga shëndeti.
Meqë nuk ka botë të brendshme »të standardizuara«, kjo shmangie shpreh, thënë më saktë, një bashkëveprim të pamjaftueshëm midis njëanshmërisë së ndjenjës dhe një mendjeje që nuk mjafton për t’i vënë fre. Kjo marrëzi më e lartë është sëmundja e vërtetë e formimit kulturor (por, për të shmangur një keqkuptim: ajo do të thotë mungesë formimi, keqformim, formim të krijuar gabimisht, shpërpjesëtim midis lëndës dhe forcës së formimit), dhe përshkrimi i saj është pothuajse një detyrë e pafund. Ajo arrin deri në shpirtërorësinë më të lartë; sepse, nëse marrëzia e mirëfilltë është një artiste e heshtur, marrëzia inteligjente është ajo që bashkëvepron me lëvizshmërinë e jetës shpirtërore, por sidomos me paqëndrueshmërinë dhe shterpësinë e saj. Që prej vitesh kam shkruar për të: »Nuk ekziston asnjë mendim i rëndësishëm që marrëzia të mos dijë ta zbatojë; ajo është e lëvizshme në të gjitha drejtimet dhe mund të veshë të gjitha rrobat e së vërtetës. E vërteta, përkundrazi, ka përherë vetëm një rrobë dhe një rrugë dhe është gjithmonë në disavantazh.«

Marrëzia për të cilën po flitet këtu nuk është sëmundje mendore, e megjithatë është sëmundja më e rrezikshme për jetën e shpirtit, ajo që rrezikon vetë jetën.
Secili prej nesh duhet ta gjurmojë qysh brenda vetes dhe jo ta njohë vetëm në shpërthimet e saj të mëdha historike.

Por nga ta njohim? Dhe me çfarë damke të pagabueshme ta shënojmë?! Psikiatria përdor sot si shenjën kryesore të rasteve me të cilat merret paaftësinë për t’u orientuar në jetë, dështimin përballë të gjitha detyrave që ajo shtron, ose edhe papritur përballë një detyre të vetme, kur kjo nuk pritej. Edhe në psikologjinë eksperimentale, e cila merret kryesisht me të shëndetshmin, marrëzia përkufizohet në mënyrë të ngjashme. »Të marrë quajmë një sjellje që nuk e kryen një arritje për të cilën janë dhënë të gjitha kushtet përveç atyre personale«, shkruan një përfaqësues i njohur i njërës prej shkollave më të reja të kësaj shkence. Kjo shenjë e aftësisë për sjellje të përshtatshme ndaj objektit, pra e zotësisë, nuk lë asgjë për t’u dëshiruar te »rastet« e qarta të klinikës ose të stacionit të eksperimenteve me majmunë; por »rastet« që enden lirshë kërkojnë disa shtesa, sepse »kryerja e drejtë ose e gabuar e detyrës« nuk është tek ata gjithmonë aq e vetëkuptueshme.

Së pari, në aftësinë për t’u sjellë gjithmonë siç sillet në rrethana të dhëna një njeri i zoti për jetën qëndron tashmë e gjithë dykuptimësia e lartë e zgjuarsisë dhe marrëzisë; sepse sjellja »e përshtatshme« dhe »e mirëinformuar« mund ta shfrytëzojë çështjen për përfitim vetjak ose mund t’i shërbejë asaj, dhe kush bën njërën, zakonisht e quan të marrë atë që bën tjetrën. (Por, nga pikëpamja mjekësore, i marrë është në të vërtetë vetëm ai që nuk mund të bëjë as njërën, as tjetrën.)
Së dyti, nuk mund të mohohet as që një sjellje e papërshtatshme ndaj objektit, madje edhe e papërshtatshme ndaj qëllimit, shpesh mund të jetë e nevojshme; sepse objektiviteti dhe papersonaliteti, subjektiviteti dhe mungesa e lidhjes me objektin kanë afërsi mes tyre, dhe aq sa është qesharak subjektiviteti i shkujdesur, po aq e pamundur për jetën, madje për mendimin, është natyrisht një sjellje krejtësisht objektive; të pajtosh të dyja është madje një prej vështirësive kryesore të kulturës sonë.

Dhe së fundi do të duhej kundërshtuar edhe se, herë pas here, askush nuk sillet aq zgjuar sa do të ishte e nevojshme, pra secili prej nesh, në mos gjithmonë, të paktën herë pas here është i marrë. Prandaj duhet dalluar midis dështimit dhe paaftësisë, marrëzisë së rastit ose funksionale dhe asaj të përhershme ose konstitucionale, midis gabimit dhe mungesës së kuptimit. Kjo është nga gjërat më të rëndësishme, sepse kushtet e jetës sot janë aq të padepërtueshme, aq të vështira e aq të ngatërruara, sa nga marrëzitë e rastit të individëve mund të lindë lehtë një marrëzi konstitucionale e përgjithshme.

Kështu, vëzhgimi na nxjerr më në fund edhe jashtë sferës së vetive personale, drejt përfaqësimit të një shoqërie të prekur nga të meta shpirtërore. Vërtet, ajo që ndodh psikologjikisht dhe realisht brenda individit nuk mund t’u bartet shoqërimeve, pra as sëmundjet mendore dhe marrëzia; por sot në shumë raste mund të flitej me të drejtë për një »imitim shoqëror të defekteve mendore«; shembujt për këtë bien fort në sy.

*

Me këto shtesa është kapërcyer natyrisht sërish fusha e shpjegimit psikologjik. Vetë ai na mëson se të menduarit e zgjuar ka disa veti, si qartësia, saktësia, pasuria, fleksibiliteti krahas qëndrueshmërisë dhe shumë të tjera që mund të renditeshin; dhe se këto veti pjesërisht janë të lindura, pjesërisht fitohen, krahas njohurive që përvetësojmë, edhe si një lloj shkathtësie në të menduar; sepse një mendje e mirë dhe një kokë e shkathët në thelb nënkuptojnë pothuajse të njëjtën gjë. Këtu nuk ka për t’u mposhtur asgjë përveç plogështisë dhe prirjes; edhe kjo mund të stërvitet, dhe fjala komike »sport i mendimit« nuk e shpreh aspak keq se për çfarë bëhet fjalë.

Marrëzia »inteligjente«, përkundrazi, nuk e ka si kundërshtar aq mendjen, sa shpirtin dhe, nëse me këtë nuk duam të perceptojmë vetëm një grusht ndjenjash, edhe botën e brendshme. Meqë mendimet dhe ndjenjat lëvizin së bashku, por edhe sepse në to shprehet i njëjti njeri, koncepte si ngushtësia, gjerësia, lëvizshmëria, thjeshtësia, besnikëria mund të zbatohen si mbi të menduarit, ashtu edhe mbi të ndierit; dhe edhe nëse lidhja që lind prej kësaj nuk është ende plotësisht e qartë, ajo mjafton për të thënë se edhe mendja i përket botës së brendshme dhe se ndjenjat tona nuk janë pa lidhje me zgjuarsinë dhe marrëzinë.

Kundër kësaj marrëzie duhet vepruar me shembull dhe kritikë.
Pikëpamja e paraqitur këtu ndryshon nga mendimi i zakonshëm, që nuk është aspak i gabuar, por është jashtëzakonisht i njëanshëm dhe sipas të cilit një botë e brendshme e thellë dhe e vërtetë nuk do të kishte nevojë për mendjen, madje prej saj vetëm do të ndotej.

E vërteta është se te njerëzit e thjeshtë disa veti të çmueshme, si besnikëria, qëndrueshmëria, pastërtia e ndjenjës dhe të ngjashme, dalin të papërziera; por këtë e bëjnë në të vërtetë vetëm sepse konkurrenca e vetive të tjera është e dobët. Një rast kufitar i kësaj na doli përpara pak më parë në figurën e dobësisë mendore që pajtohet miqësisht me gjithçka. Asgjë nuk është më larg synimit tim sesa ta ul botën e brendshme të mirë e të ndershme me këto shtjellime – mungesa e saj ka madje pjesën që i takon në marrëzinë më të lartë! – por edhe më e rëndësishme sot është t’i vendosim përpara konceptin e domethënëses, gjë që, natyrisht, mund ta përmend vetëm në një mënyrë krejt utopike.

Domethënësja bashkon të vërtetën që mund të dallojmë tek ajo me vetitë e ndjenjës që gëzojnë besimin tonë, duke krijuar diçka të re: një kuptim, por edhe një vendim, një këmbëngulje të ripërtërirë, diçka që ka përmbajtje shpirtërore dhe psikike dhe që na »kërkon« neve ose të tjerëve një sjellje; kështu mund të thuhej. Dhe, çka është më e rëndësishmja në lidhje me marrëzinë, domethënësja është e hapur ndaj kritikës si nga ana e mendjes, ashtu edhe nga ajo e ndjenjës. Domethënësja është edhe e kundërta e përbashkët e marrëzisë dhe vrazhdësisë; dhe shpërpjesëtimi i përgjithshëm, ku sot afektet e shtypin arsyen në vend që t’i japin krahë, shkrihet në konceptin e domethënies. Mjaft për të, po, ndoshta tashmë më shumë nga sa mund të përligjet! Sepse, nëse duhet shtuar edhe diçka, mund të jetë vetëm kjo: me gjithçka që u tha ende nuk është dhënë kurrsesi një shenjë e sigurt njohjeje dhe dallimi për domethënësen, dhe me gjasë as nuk mund të jepet lehtë një shenjë plotësisht e mjaftueshme.

Por pikërisht kjo na çon te mjeti i fundit dhe më i rëndësishëm kundër marrëzisë: te përkorja.

Herë pas here jemi të gjithë të marrë; herë pas here duhet edhe të veprojmë verbërisht ose gjysmëverbërisht, përndryshe bota do të ndalej; dhe sikur dikush nga rreziqet e marrëzisë të nxirrte rregullin: »Përmbahu nga çdo gjykim dhe vendim për atë që nuk e kupton mjaftueshëm!«, ne do të ngurtësoheshim! Por kjo gjendje, për të cilën sot bëhet shumë zhurmë, i ngjan një gjendjeje që në fushën e mendjes na është prej kohësh e njohur. Sepse, meqë dija dhe aftësia jonë janë të papërsosura, në të gjitha shkencat duhet në thelb të gjykojmë para kohe; por përpiqemi dhe kemi mësuar ta mbajmë këtë gabim brenda kufijve të njohur dhe ta korrigjojmë kur na jepet rasti, duke rikthyer kështu saktësinë në veprimin tonë.

Në të vërtetë, asgjë nuk pengon që ky gjykim dhe veprim i saktë e krenarisht i përulur të bartet edhe në fusha të tjera; dhe besoj se vendimi: vepro aq mirë sa mundesh dhe aq keq sa duhet, duke qenë i vetëdijshëm për kufijtë e gabimit të veprimit tënd! do të ishte tashmë gjysma e rrugës drejt një mënyre jetese premtuese.

Por me këto aludime kam njëfarë kohe që kam mbërritur në fundin e shtjellimeve të mia, të cilat, siç e kam vënë përpara në mbrojtje, synojnë të jenë vetëm një studim paraprak. Dhe, me këmbën mbi kufi, e shpall veten të paaftë për të vazhduar; sepse vetëm një hap përtej pikës ku po ndalemi dhe do të dilnim nga fusha e marrëzisë, e cila edhe teorikisht ka ende larmi, për të hyrë në mbretërinë e urtësisë, një trevë e shkretë dhe përgjithësisht e shmangur.

Ligjëratë me ftesë të Werkbund-it austriak, mbajtur në Vjenë më 11 mars dhe përsëritur më 17 mars 1937.