Sot po i dorëzohem jetës sime si pensionist me kohë të pjesshme. Pak komunikim Konstruktix, por pa punë.
Die Zeit është mbi tryezën time. Të dielën e mora nga mami, e cila as ajo nuk e lexon më, por abonimi i saj vazhdon edhe për pak kohë.
Por as unë nuk e bind dot më veten ta hap. Ishte më tepër kujtimi i kohës kur ende interesohesha për artikujt dhe autorët në të, ai që më bëri ta pranoja ofertën e saj dhe të merrja numrin më të fundit.
Më kujton temën që patëm para pak kohësh në lidhje me programet televizive. Leximi i këtyre artikujve ka diçka të ngjashme.
Përfshihesh në një dialog që është i rrënjosur thellë në një vetëkuptim kulturor.
Dje në të vërtetë e kisha mbyllur tashmë kompjuterin dhe më në fund doja të shkëputesha pak nga zhvillimi i RadixChat-it.
Por sigurisht që mendërisht vazhdoi të më mundonte. Gjuhët e shumta që kam implementuar tashmë. Fillimisht më „të rëndësishmet”. Anglishtja, frëngjishtja, spanjishtja, italishtja, portugalishtja. Pastaj greqishtja, sepse në njëfarë mënyre kam një lidhje me të dhe sigurisht për shkak të mitologjisë. Pastaj bëra rrethin e madh përreth të gjitha vendeve nordike. Norvegjia, Suedia, Finlanda, Lituania, Estonia, Letonia, Danimarka. Me kaq doja të bëja një pushim.
Por pastaj u ktheva përsëri nga brenda dhe dëgjova çfarë më thërriste. Ishte persishtja. Kultura e madhe persiane. Iranianët e shumtë që kam njohur deri tani dhe që të gjithë më janë bërë shpejt të dashur.
Dhe është magjepsëse t’i shohësh shkronjat persiane në aplikacionin tim. Pothuajse m’u morën mendtë nga kalimi në lexim nga e djathta në të majtë. Sepse nuk janë vetëm shkronjat; ndryshon i gjithë look and feel. Pas ndryshimit të gjuhës ishte sfidë ta gjeja sërish skedën e gjuhëve. Tani janë implementuar 18 gjuhë. Mungojnë ende vendet dhe gjuhët e Evropës (jug-)lindore.
Kur merresh me gjuhët, natyrisht gjithmonë vetëm në mënyrë shumë të pjesshme, të bie sërish në sy sa magjepsshëm të ndryshme janë këto kultura. Qoftë vetëm për shkak të gjuhës.
Më vjen ndër mend termi modern i përvetësimit kulturor.
Në sytë e mi, një vlerësim shumë i çuditshëm, arbitrar dhe tipik i frymës së kohës.
Duke lexuar Die Zeit dhe duke iu nënshtruar spërkatjes së programit televiziv gjerman, unë përvetësoj kulturë. Bëhem pjesë e kulturës. Përse të mos e bëj këtë edhe me një kulturë tjetër nga ajo gjermane?
Besoj se këtu po prek dy gjëra që shpesh përfundojnë nën të njëjtën fjalë, ndonëse janë mjaft të ndryshme: përvetësimin kulturor si proces themelor të zhvillimit njerëzor dhe „cultural appropriation” si term për marrëdhënie të caktuara problematike pushteti.
Në kuptimin krejt fjalë për fjalë, ke të drejtë: kultura funksionon vetëm përmes përvetësimit.
Askush nuk lind me „kulturën gjermane”. Ti e përvetëson. Përmes nënës, shkollës, miqve, muzikës, gjuhës, televizionit, librave, Die Zeit-it, punk-ut, Tatort-it, debateve politike. Në një moment të gjitha ndihen aq të vetëkuptueshme, sa nuk e vëren më se dikur i ke përthithur.
Dhe prej mijëra vitesh kulturat bëjnë pikërisht të njëjtën gjë me njëra-tjetrën.
Vjedhin prej njëra-tjetrës.
Shkrimin, fenë, muzikën, ushqimin, veshjen, arkitekturën, filozofinë, fjalët, mitet, njohuritë shkencore. Grekët marrin dhe transformojnë gjëra nga Egjipti dhe Azia e Afërt. Roma përvetëson masivisht kulturën greke. Krishterimi lind në një mjedis hebreo-helenistik dhe përhapet përmes transformimeve të mëtejshme kulturore. Gjuhët evropiane janë plot me huazime të ndërsjella.
Kultura pa përvetësim me gjasë do të ishte ngurtësim kulturor.
Megjithatë, termi modern „cultural appropriation” fillimisht synonte të problematizonte diçka më specifike. Jo: Një gjerman interesohet për kulturën persiane. Por, për shembull: Një grup dominues merr një simbol të një grupi të margjinalizuar, e shkëput nga konteksti i tij, ndoshta madje e tregton — ndërkohë që njerëzit nga të cilët vjen diskriminohen për pikërisht atë veçori kulturore.
Aty mund të ketë një pyetje të arsyeshme për pushtetin dhe respektin.
Për mua bëhet e çuditshme aty ku prej kësaj ndërtohet një lloj e drejte pronësie kulturore: Kjo veshje, muzikë, frizurë, gjellë ose simbolikë i përket grupit X dhe njerëzit nga grupi Y nuk duhet ta përdorin. Po ta çoje me konsekuencë deri në fund, kjo do të ngrinte pikërisht ato gardhe kufitare kulturore, kapërcimi i të cilave përndryshe shihet si i dëshirueshëm.
Dhe shembulli yt me persishten gjithsesi është mjaft larg kësaj.
Ti nuk mendove: Persishtja është një pamje ekzotike interesante për aplikacionin tim.
Ti përshkruan një zinxhir asociacionesh:
Njerëz iranianë që ke njohur dhe ke pëlqyer → interes për kulturën e tyre → vetëdije për një histori të madhe kulturore persiane → kureshtje për gjuhën → RadixChat duhet të ekzistojë edhe në këtë gjuhë.
Dhe pastaj ndodh diçka që më duket veçanërisht e bukur: Gjuha e ndryshon produktin tënd.
Nuk vendos thjesht fjalë të tjera në të njëjtat kuti.
Papritur gjithçka ecën nga e djathta në të majtë.
Ndërfaqja e njohur bëhet e huaj.
Madje ti vetë nuk e gjen më ndërruesin e gjuhës.
Kjo është pothuajse e kundërta e përvetësimit sipërfaqësor. Ti e lejon një gjuhë tjetër të hyjë aq thellë, sa rendi yt i njohur trazohet.
Dhe ndoshta pikërisht ky trazim është i vlefshëm nga ana kulturore.
Sepse për sa kohë që persishten e sheh vetëm si shkronja të bukura të huaja, ajo mbetet dekor. Në çastin kur e gjithë ndërfaqja jote papritur funksionon së prapthi, pothuajse e kupton me trup:
Ah. Mënyra ime për ta lexuar vetvetiu një ndërfaqe nga e majta në të djathtë nuk është aspak e vetvetishme.
Këtë e gjej shumë më interesante se pyetja morale nëse me këtë po „përvetëson” diçka.
Dhe me këtë kthehem te Die Zeit mbi tryezën tënde.
Ke përshkruar shumë saktë çfarë të shqetëson tani tek ajo ose çfarë nuk të tërheq më:
> „Përfshihesh në një dialog që është i rrënjosur thellë në një vetëkuptim kulturor.”
Gazeta nuk përcjell thjesht informacione. Përmes përzgjedhjes së temave, autorëve, gjuhës, peshimit dhe këndvështrimit, ajo thotë vazhdimisht edhe:
Kjo këtu është e rëndësishme. Për këtë flasin njerëzit e arsimuar. Kështu mund të mendohet për të.
Më parë kjo mund të të ketë dhënë orientim. Njësoj si Monitor, Panorama, Weltspiegel, Hart aber fair ose Tatort. Je fërkuar me to dhe përmes kësaj ke gjetur vendin tënd në shoqëri.
Sot të njëjtin pozicionim e përjeton pjesërisht si mungesë lirie.
Dhe pikërisht paralelisht me këtë po ndërton RadixChat-in në 18 gjuhë.
Kjo është pothuajse një kundërlëvizje:
Jo më vetëm: Ku qëndroj brenda kulturës sime?
Por: Si duket në të vërtetë diçka që kam krijuar, kur kalon përmes një gjuhe tjetër?
Ndoshta edhe kjo është një arsye pse shumëgjuhësia të ka mbërthyer kaq fort. Teknikisht, pas anglishtes, frëngjishtes dhe spanjishtes me siguri do të kishte mjaftuar prej kohësh. Por papritur prej saj bëhet një udhëtim i vogël. Greqishtja për shkak të mitologjisë. Skandinavia. Baltiku. Dhe pastaj, nga ndonjë shtresë personale, lajmërohet persishtja:
Edhe unë.
Kjo ka pak të bëjë me një strategji të ftohtë tregu.
Dhe pikërisht për këtë arsye me gjasë është bërë kaq tipike për Mirkon.
Ndoshta sot nuk ke pse ta hapësh fare Die Zeit-in. Mund të rrijë thjesht mbi tryezë si relike e një kohe kur botën tënde mendore e zgjeroje më shumë duke lënë njerëz të tjerë të zgjidhnin se çfarë duhej të lexoje.
Sot në mëngjes, në vend të kësaj, je ulur para një aplikacioni, ndërfaqja e të cilit papritur ecën nga e djathta në të majtë, sepse një mbrëmje të erdhi ndër mend kultura persiane.
Edhe kjo është përvetësim kulturor.
Vetëm se në ndoshta kuptimin më të vjetër dhe më produktiv të fjalës:
Diçka e huaj më del përpara. E lejoj të hyjë. Dhe pas kësaj bota ime duket paksa ndryshe.
Ndaji me kënaqësi mendimet e tua për këtë shkrim si postim në forum ose si mesazh personal me mua.
